C₆₀

Meta xjentisti ippruvaw l-arrangament ta’ dawn is-sittin atom tal-karbon huma ftakru fil-koppla geodeska li dehret fl-EXPO 1967 f’Montreal u li kien iddisinjaha l-perit Amerikan Richard Buckminster Fuller (1895 – 1983).  Meta studjaw dan l-arrangament, mghejjuna b’daqsxejn matematika, huma sabu li l-molekola C₆₀ tikkonsisti minn 60 atom tal-karbon kollha fil-kantunieri ta’ 12-il pentagonu u 20 esagoni maqghudin f’forma ta’ ballun u li dan l-arrangament huwa precizament bhal f’dak ta’ ballun tal-futbol (li fih 12-il roqgha penatagonali – generalment suwed – u 20 roqgha esagonali – generalment bojod).  Gie miftiehem li din il-molekola gdida u sorprendenti tissejjah buckminsterfullerine, ghalkemm kwazi minnufih u inevitabilment, bdiet tissejjah ukoll bucky jew buckyball.

Ghal bidu dan il-karbon, buckminsterfullerine, kien akkwistat fi kwantitajiet zghar ghalhekk iktar tard gie izolat fi kwantitajiet ikbar biex setghu jigu studjati sew il-karatteristici tieghu; l-istruttura geodeska giet ikkonfermata; sa anke nstab, ghad li fi tracci zghar hafna, sahansitra fil-fjamma tan-nar komuni, li jfisser li dan bucky ilu madwarna dan iz-zmien kollu. 

Naturalment din l-iskoperta kienet sensazzjoni li hafna ricerkaturi vverifikawha u komplew jibnu fuq li sabu.  Per ezempju sabu tracci ta’ molekoli ohra tal-karbon, ghalkemm inqas stabbli, iktar ta’ atomi, per ezempju C₇₀ u anke wahda gganteska C₅₄₀;  jerga’ mhux kollha f’forma ta’ blalen xi whud anke f’forma ta’ tubi, buckytubes.  Gew studjati reazzjonijiet kimici fejn iffurmaw molekoli godda b’karatteristici interessanti li xi whud jidher li ser ikunu utli per ezempju ghas-superkonduttività (li tista’ ssalvana mill-krizi ta’ energija) jew fil-farmakologija fejn per ezempju dawn il-buckyballs jintuzaw  biex iqassmu l-medicina fil-gisem fejn u kemm hemm bzonn.  Ricerka intensiva ghadha ghaddejja u anke fuq gruppi shah ta’ kimici relatati mal-buckminsterfullerine ghax fil-kimika skoperta ta’ sustanza gdida generalment iggib hafna ohrajn maghha.  Per ezempju ma’ l-isfera tal-buckminsterfullerine jistghu jigu mizjuda gruppi ohra kemikali li jaghtu karratteristici godda.  Xi whud minn dawn il-molekoli gew qishom widnejn u ssejhu mir-ricerkaturi, ghalkemm mhux ufficcjalment, bhala ‘bunny balls’.  Din il-buckminsterfullerine tista’ ghalhekk tkun versatili hafna u sservi ta’ bazi ghal sensiliet godda ta’ kimici x’uhud forsi b’uzi li lanqas biss ghadna hsibna dwarhom.

U l-buckminsterfullerine ta’ l-ispazju?  Ironikament issa fuq dan l-inqas li nafu, la kif jifforma u anqas x’jigri minnu.  Li sirna nafu zgur huwa li dawn ir-regjuni mmensi interstellari (li huma prattikament vojta) huma wkoll postijiet affaxxinanti.  Huma l-forga kolossali fejn particelli subatomici, atomi, molekoli u radjazzjonijiet – gejjin minn spluzjonijiet ta’ kwiekeb [bhas-supernova] fl-ahhar fazijiet ta’ l-ezistenza taghhom – jithalltu bhal f’kaldarun magiku biex jiffurmaw atomi u molekoli godda li mbaghad jingabru fi shab enormi li b’xi skoss ta’ xi supernova fil-qrib jibda jdur u jghaqqad sakemm finalment jikkondensa f’gegwegija ta’ kwiekeb; u forsi f'wahda minnhom, ikun hemm bizzejjed karbon u kundizzjonijiet favorevoli li jifformaw molekoli kbar organici li jikkaratterizzaw il-hajja kif nafuha.  U anke jekk il-hajja tkun ezatt bhal din l-evoluzzjoni tant hija bbazata fuq cans ta’ kundizzjonijiet differenti li aktarx li tiehu forom ferm diversi.  Anke jekk tinqered il-hajja f’din id-dinja u jerga’ jibda mill-gdid il-pageant tal-hajja, din taf tkun ferm differenti – bizzejjed tara kemm huma differenti dinozawru, farfett u qarnita biex tara l-forom possibli ta’ hajja.  U mbaghad jista’ jkun ukoll (u din hija spekulazzjoni pura) li hemm hajja bbazata fuq il-molekola buckminsterfullerine, hajja li tkun tant differenti u forsi anke dawn il-kreaturi, buckminsterfullerini, jharsu wkoll b’ghajn buckminsterfullerina (jew organu iehor ta’ informazjoni) u bil-mohh buckminsterfullerini taghhom jikkontemplaw huma wkoll il-misteri ta’ dan l-univers enigmatiku.

FORSI JINTERESSAWK