L-Editorjal

Ir-rahal ckejken ta’ Tavona kien maghruf ghad-dehra sabiha li wiehed seta’ jiggosta minn fuq l-irdum. Dehra li ssahhrek u bosta kienu jigu apposta halli jarawha.

Izda whud kienu jittarfu zzejjed u ta’ sikwit kont tisma’ b’nies li accidentalment waqghu fl-ghelieqi ta’ taht l-irdum. Kultant il-waqgha kienet tkun ta’ ftit piedi… drabi ohra ta’ bosta metri. Kien hemm anke kazi ta’ mwiet u korrimenti gravi.

Il-kunsill tal-post hass li ghandu jaghmel xi haga. Nieda lotterija biex mill-qliegh tinxtara ambulanza halli meta xi hadd jaqa’ jkunu pronti jehduh fl-isptar tal-qrib. In-nies ma riditx titlef it-turisti u ghalhekk ikkonkorrew bi shih u l-ambulanza nxtrat.

Wasal jum il-prezentazzjoni. Membri tal-kunsill mas-sindku kienu lebsin gala biex iwasslu l-ambulanza lin-nies ta’ Tavona. Fost il-hafna nies kien hemm ragel xwejjah li beda jofroq bil-mod il-mod il-folla sakemm wasal hdejn is-sindku u b’vuci ftit gholja staqsieh:

           “Sinjur, ma jidhirlekx li kien ikun ahjar li flok ma xtrajtu ambulanza biex iggorr lil min jaqa’ ghamiltu ftit hadid biex hadd ma jittarraf?”

Kien hemm min tbissem… kien hemm min ferahlu ta’ l-idea… is-sindku u ta’ madwaru hassew fawra ma’ wicchom u ghoqla telghet ghal grizmejhom. Ma wegbuh xejn.

          Ghax, kos, ahjar ftit attenzjoni qabel mill-kura ta’ wara. U dan ma jghoddx biss ghan-nies ta’ Tavona izda wkoll ghal dawk kollha li jixtiequ jghixu tajjeb u kultant forsi jinsew li l-ahjar triq quddiem il-periklu… tahrab dejjem, malajr u fil-boghod.

KUCCARINA GHASEL FI TRIQ IL-HAJJA

Ilkoll skantajna bl-ghalliem taghna.

Narawh diehel fil-klassi

bi tliet borom zghar, xi ilma…

Qalilna li ried jaghmel esperiment quddiemna.

U ahna, zghazagh imqarba

dhakna bil-qalb – anzi ghoxejna

bil-hsieb ta’ dak li seta’ jigri

jekk l-esperiment ifalli.

L-ghalliem stedinna noqorbu lejn il-mejda

u fil-borom pogga l-ingredjenti li gab mieghu

f’wahda ghamel il-karrotti, fl-ohra bajda

u f’ta’ l-ahhar niskata kafè.

U f’kollha tefa’ l-ilma u halliehom jaghlew sewwa.

U meta l-ilma kien ilu jbaqbaq ftit minuti

l-ghalliem hareg il-karrotti li kienu rotob haxu

hareg il-bajda li kienet iebsa ghuda

u l-kafè kien issa sparixxa

u sar haga wahda mal-mishun ibaqbaq.

U l-ghalliem talabna mmorru f’postna.

Imbaghad qalilna:

“L-ilma hi l-hajja

kultant din taf tkun kiefra maghna.

Issir mishun ibaqbaq.

Quddiem dan it-tweghir

uhud jigrilhom bhall-karrotti

li minn frotta iebsa jsiru rotob haxu.

Mhumiex kapaci jirrezistu.

Ddghajfu quddiem l-iebes u t-tbatija.

Ohrajn jigrilhom bhall-bajda

minn qalb tenera u nobbli

isiru iebsa ma’ ta’ madwarhom

ghax il-hajja tkun dewqithom il-morr taghha.

Ohrajn jigrilhom bhall-kafè.

Quddiem l-iebes tal-hajja

jaghmlu hilithom biex

flok ihallu l-mishun ikiddhom

ibiddluh fir-riha u t-toghma taghhom.

Fil-hajja kunu bhall-kafè, hbieb tieghi.

Thallux l-iebes tal-hajja

jdghajjifkom u jaghmilkom bla sinsla.

Jew tant ikiddhom li jaghmilkom

iebsa u bla qalb ma’ ta’ madwarkom.”

Daqshekk ghallem l-ghalliem dik l-ghodwa.

Baghatna ’l barra nilaghbu

imma t-taghlima li tana

ghadha maghna

u lili personali

tibqa’ sservini ta’

kuccarina ghasel fi triq il-hajja.

Dr Coronato Grech M.D. itemm l-artiklu li beda f’Gunju 2006

XI SKOPERTI LI SARU B’LAPES U KARTA

Georges Lemaitre (1894 – 1966), qassis Belgjan, li fil-1927 ghamel kalkulazzjonijiet mill-fatt li l-univers qed jespandi, li kellu jkun hemm bidu meta kien zghir hafna, bidu li sejjahlu ‘l-bajda kozmika’.

George Gamow (1904 – 68) fil-1948 ghamel hafna kalkulazzjonijiet fuq dan il-bidu ta’ l-univers (bidu li iktar tard, gie msejjah biz-zufjett ‘Big Bang’ minn Fred Hoyle li ma kienx jaqbel mat-teorija) u bassar li minn dik l-energija tal-bidu illum baqa’ xi ftit minnha f’forma ta’ shana ta’ temperatura baxxa hafna (kwazi zero assolut) u li gejja minn kull fejn tosserva l-univers. Fil-1964 instabet din ir-radjazzjoni.

U ovvjament dan il-process ta’ hsieb u tiftix b’karta u lapes (jew illum forsi iktar bil-mouse tal-kompjuter) ghadu sejjer. Xi whud minn dan it-tbassir, anke dak li issa sar ftit taz-zmien ilu ghadu mhux ivverifikat. Fost dawn insibu:

Murray Gell-Mann (1929 -     ) li minn kalkulazzjonijiet ta’ reazzjonijiet subatomici kiteb, fil-1961, li jrid ikun hemm sensiela ta’ particelli izghar minn dawk li jaghmlu l-materja u l-antimaterja u li sejhilhom quarks. Dan ghamel ukoll hafna sens mill-kaos ta’ hafna particelli subatomici. Xhieda ghal quarks qed kulma jmur dejjem tingabar.

Alan Guth (1947 -    ) li minn kalkulazzjonijiet li ghamel hareg bl-idea li l-univers, wara l-Big Bang, ghadda minn fazi ta’ inflazzjoni qawwija fejn id-dimensjonijiet zdiedu immensament, idea li ghaliha sal-lum ngabret ukoll xhieda konsiderevoli.

Andrei Linde (1948 -     ) li hadem ukoll fuq it-teorija ta’ l-inflazzjoni ta’ l-univers bikri, kompla zied it-teorija ta’ baby universes fejn univers jista’ jfaqqas f’iehor u fejn dawn jistghu jibqghu kkomunikati permezz ta’ wormholes – speci ta’ mini goz-zmien u spazju. Din it-teorija sa issa (u forsi hekk tibqa’) ghadha thazziz fuq karta.

Dan kollu juri kemm kapaci jsiru skoperti b’daqsxejn ta’ karta u lapes, kemm il-metodu xjentifiku huwa metodu tajjeb kif insiru nafu l-affarijiet, kemm ix-xjenza fiha wkoll hafna immaginazzjoni, kif ukoll, xejn inqas, il-fatt stupend li l-univers huwa mibni b’tali mod li mohh li evolva fih kapaci jsir jaf xi ftit minnu.

Jekk xi hadd jghajrek ‘hmar’ taghtix kas, kompli ahdem. Imma jekk kulhadd qed jghidlek ‘hmar’ ieqaf u irrifletti, u rranga hajtek. Inkella ixtri kappestru.

Qawl Gharbi

FORSI JINTERESSAWK

Jiehu hsiebi

Debrah Kerr – artista ta’ zminijiet ohra – kienet qed tiehu parti fil-film Quo Vadis u f’xena minnhom kellha tkun wehidha f’nofs il-Kolossew tistenna ghexieren ta’ ljuni resqin lejha. Wara l-gbid tax-xena staqsewha jekk bezghetx mill-iljuni. Qaltilhom:

           “Fil-film dhert wahdi izda mohbija mill-camera kien hemm hafna jipproteguni.”

Anke ahna fil-hajja ghandna l-protezzjoni ta’ Dak li ma jhallina qatt wehidna. Nidraw nghidulu kelma biex ikun jaf li nafu biH.

Qalb il-hajja

Dr Christian Barnard, l-ewwel kirurgu li rnexxielu jibdel qalb ta’ pazjent u jaghtih qalb ta’ donatur, qabad minn idu lil dak li kien opera – Dr Philip Blaiberg – u hadu fejn bozza tal-hgieg li fiha kien hemm il-qalb ‘l-antika’.

           “Int l-ewwel bniedem li tista’ tara l-qalb li twelidt biha barra minn gismek.”

  U Blaiberg, issummat, baqa’ jhares. Imbaghad qallu:

           “Mela dik kienet il-qalb li tant gaghlitni nsofri. Fl-ahhar ma ghadhiex iktar tinkwetani!”

Kultant il-bniedem ikun hemm bzonn li jbiddel hajtu ghax il-qalb l-antika tkun rabbiet rabtiet li qed ibeghduh mill-ideal li ghalih halqu l-Mulej.

Bla rispett uman

Hugh Latimer kien predikatur famuz. Darba ghall-priedka tieghu mar ukoll is-sultan Enriku VII. Latimer ma biddel xejn mill-kontenut u f’xi partijiet taghha kkritika wkoll lill-awtorità li thalli jsiru certi ingustizzji maz-zghar u l-batuti.

Is-sultan ha ghalih u ried apologija pubblika nkella Latimer kien ikollu jhallas qares. Meta qalulu, Latimer qalilhom li lest jaghmel din l-apologija fuq l-istess pulptu quddiem l-istess nies, fil-prezenza tas-sultan.

U l-Hadd ta’ wara Latimer beda l-priedka hekk:

           “Ghaziz Latimer. Taf li int ghadek quddiem is-sultan. Quddiem dan kulhadd ibaxxi rasu ghax kelmtu setghana. U jekk int ma taghmilx bhall-bqija tista’ facilment tispicca hesrem. Mela qis li ma tghid xejn li bih tista’ toffendih. Imma ghaziz Latimer ftakar ukoll li int suppost twassal il-messagg ta’ Dak li quddiemu dan is-sultan qawwi mhu xejn hlief wiehed bhalna… bniedem bhall-bqija. U jekk tonqos li twassal il-messagg ta’ Alla tieghek il-kastig tieghek itul ghal dejjem. F’dawn ic-cirkustanzi, ma ghandix ghazla hlief li nirrepeti l-messagg li wassaltilkom il-gimgha l-ohra.”

U min kien prezenti jghid li din id-darba l-priedka kienet moghtija b’iktar hegga u energija.

Principji

Bubba Smith kien player imsemmi hafna fil-football Amerikan tant li l-istat ta’ Michigan hatru bhala marixxall. Ghamlulu festa kbira li spiccat b’parata ta’ unur. Hassu ferhan hafna izda mtela’ b’dieqa meta ra corma zghazagh jixorbu l-birra li kienet iggorr ismu ghax kien ghamlilha hafna reklami. Rahom kollha fis-sakra u hassu hati ta’ ghemilhom. Ir-reklami tieghu kienu qed jitfghuhom f’daghbien.

Iddecieda li jwarrab dawk ir-reklami ghad li permezz taghhom kien jircievi eluf ta’ dollari. Quddiem il-principji Bubba ma qaghadx jilghab.

Kif ikun pessimist

Xi hadd staqsa lil wiehed bidwi kif mar mal-marda tal-fniek.

           “Kelli tletin fenek u kollha mietu bil-marda hlief disgha u ghoxrin!”

AHBARIJIET TA’ INTERESS

IZZEWGU

Sammy Mercieca ta’ Triq Grunju lil Alison Gatt (Victoria);

Omar Joseph Schembri ta’ Triq l-Arcipriet Saver Cassar lil Miriam Grech (Victoria);

Filwaqt li nawgurawlhom futur hieni nfakkruhom fit-talb. Il-familja li titlob flimkien, tibqa’ flimkien.

IL-LAQGHA TA’ LULJU

 Kellemna l-Arcipriet Mons Karm Refalo fuq kemm hu importanti li naghmlu l-ghazliet it-tajba f’hajjitna. Id-dnub igaghalna nixxennqu ghal iktar. Qatt ma nkunu kuntenti. Irridu aktar. Hu Alla li jimla lil qlubna. Gabilna bosta ezempji minn stejjer veri ta’ individwi li ghazlu lil Alla quddiem l-akbar tentazzjonijiet tal-hajja – dik is-soru li harget biex tghin, kif dejjem ghamlet, imma kienet nasba mill-assassini taghha u tmut tirrepeti l-kliem ta’ mahfra ta’ San Stiefnu; il-qassis novell li ha lil grupp ta’ zghazagh jghumu u jhalli hajtu biex isalva lil dawk li sabu ruhhom f’diffikultà. Ghad fadal hafna tajjeb madwarna izda hu l-hazin li jaghmel l-ikbar storbju. Bhalma kien jghid il-Beatu Gorg Preca ‘il-gid ma jaghmilx storbju u l-istorbju ma jaghmilx gid.’ Illum hu aktar difficli ghal dak li jkun biex imur lura lejn it-triq it-tajba. Issib uhud li malli jmorru Malta jingarru mal-kurrent ghax ma jibqghalhomx min iressaqhom ghat-triq it-tajba.. Is-sahha tal-grupp hi qawwija hafna. Izda int trid tkun li temmen li dak li hu tajjeb ghandek taghmlu – tisma’ quddiesa ghax int konvint, tqerr ghax temmen fil-qawwa tal-mahfra, ma tidghix ghax ma hux ta’ unur ghall-bniedem, thobb lil kulhadd ghax dak li jridna Alla, taghmel il-gid ghax ghalhekk ahna mahluqa....

Hajr lil Robert Borg, barman tal-kazin tal-Youngsters tad-drinks li qassamna wara l-laqgha. John Paul Meilak ta’ Triq Papa Pawlu VI tela’ fir-rigal.

STEDINA GHAL-LAQGHA TA' AWISSU

 Il-laqgha ser issir nhar is-Sibt 5 ta' Awissu fit-8.15 p.m. fi tmiem il-Gimgha Museumina fl-okkazjoni tal-41 anniversarju mill-ftuh tal-MUSEUM il-gdid.  Ghalhekk ser infakkru l-41 birthday mhux biss tal-qasam il-gdid izda wkoll tal-laqgha taghna li bdiet mal-ftuh tal-bini l-gdid.  Ser ikollna laqgha specjali ghaz-zghazagh tal-lum u dawk li llum ma ghadhomx zghazagh imma ghadhom jiftakru fiz-zmien li qattghu l-MUSEUM.   

Wara l-laqgha jkollna zewg partiti football fuq il-pitch ta‘ l-artificial turf.  Wahda bejn dawk ta' fuq it-30 sena ma' dawk ta' fuq l-40 sena u ohra bejn iz-zghazagh tal-Youngsters u dawk li ghadhom jattendu fil-klassijiet taghna.  Jekk tixtieq tiehu sehem ejja u ibqa’ cert li ssib postok ma‘ xi tim.  Wara l-laqgha ntellghu rigal sabih.

EKU BIBBLIKU FI ZMIENNA

[Il-Mulej jghid:]

“Arani, sa nahlaq smewwiet godda u art gdida;

l-imghoddi ma jiftakarx izjed

u ma jigix aktar fil-mohh.

Imma jifirhu u jithennew ghal dejjem

minhabba f’dak li Jien se nahlaq.”

{Isaija 65: 17–18}

L-iskultur taljan Donatello

ma accettax blokka rham

ghax kienet difettuza.

Meta tawha lil Michelangelo

accettaha mill-ewwel.

Hares ’il hemm mid-difett

lejn xi haga sabiha Marbuta go fiha.

Eventwalment skolpixxa lil David.

Meqjus bhala wiehed

mill-aqwa kapulavuri ta’ l-Arti

ta’ kull zmien.

Alla ghamel xi haga hekk

mad-dinja u d-dnubiet taghna.

Alla hares ’il hemm mid-difetti taghna

u ra xi haga sabiha fina.

Alla qed jerga’ johloq kollox

fuq xbieha ta’ ibnu Gesù.

Kemm jien konvint li Alla

ghandu pjan ghalija u lest li jaghmilni

f’xi haga sabiha bla ebda difett?

Meta l-qxur tad-dnub jaqghu minn ghajnejna  -

nibdew naraw id-dinja tleqq.

JOHN MICHAEL TALBOTT  

Dr Michael Galea PhD jaghtina l-ewwel parti tat-tmien artiklu minn sensiela ta’ psikologija applikata:  

8. L-Ansjetà

(L-ewwel Parti)

Qatt smajt lil xi hadd jghid kemm hu anzjuz? Ghal xiex ikun qed jirreferi? Bazikament, l-ansjetà hi biza’ ezistenzjali. Biza’ li xi darba, jien mhux se nezisti iktar. Biza’ li se mmut. Biza’ li hajti tintemm fix-xejn, minkejja l-holm kollu tieghi. Ghalkemm l-ansjetà hi parti integrali fis-sahha mentali tal-bniedem, hemm ukoll ansjetà li tista’ tkun perikoluza u li tohloq problemi fil-hajja ta’ kuljum.

Sintomi ta’ din il-kundizzjoni huma meta inti tkun dejjem alert, tkabbar spiss ir-reazzjoni tieghek ghal affarijiet zghar, sens kbir ta’ ghejja u nuqqas ta’ sahha quddiem kull intopp (sew jekk reali u kemm jekk immaginarju), tibdil radikali fil-burdati (minn tama ghal disperazzjoni). Barra dan, wiehed jista’ facilment ihoss sintomi fizici, bhal tensjoni fil-muskolatura, halq niexef, gharaq, zieda fit-tahbit tal-qalb, qisek ghandek ghoqda fl-istonku, thossok fizikament imhawwad, ecc.

Minn xiex tigi l-ansjetà? L-ansjetà tista’ tinholoq minn diversi cirkustanzi, bhal: ezamijiet, appuntamenti medici (immaginak qed tistenna ghand id-dentist!), konflitt u/jew separazzjoni fiz-zwieg, problemi sesswali, infertilità, possibilità ta’ adozzjoni ta’ tarbija, tqala u tarbija gdida, xjuhija, mard, trawma fit-tfulija, xoghol gdid, laqghat ma’ nies importanti, interviews, driving test, incident tat-traffiku, ahbar hazina, relazzjonijiet (ma’ partner, genituri, ulied, haddiema tax-xoghol, stranieri, bidu jew tmiem relazzjoni, ecc.).

L-ansjeta’ tista’ tohrog f’diversi forom. Per ezempju, nitkellmu minn panic attacks jew attakk nervuz. Dan isehh meta thoss l-art iddur bik, forsi kulhadd ihares lejk, thoss l-gharaq ixoqq ghalik, ghejja tremenda, mejt, shana kbira. Attakki simili jistghu jwaqqfuk milli tghix hajtek b’mod normali. Hemm imbaghad il-phobias. Il-Fobji huma biza’ estrem u bla sens, spiss gej minn oggetti specifici (djuq, wirdien, sriep, gholi, ecc.). Fobja socjali hija biza’ li tidher fil-pubbliku (tiekol, titkellem, ecc.).

Nies li jbatu minn agoraphobia jibzghu johorgu barra minn darhom, ghax jibzghu li jinqabdu f’massa nies u ma jkunux jistghu jaharbu. Nies tali spiss jispiccaw vittmi f’darhom stess, f’hajja verament limitata u ta’ tbatija. Hemm imbaghad kundizzjonijiet ta’ ossessjoni. L-obsessive compulsive disorder, jew kif maghrufa l-OCD, hi kundizzjoni fejn persuna tghaddi minn purgatorju shih ta’ hafna hsibijiet difficli ta’ ossessjoni, b’hafna ritwali ripetuti sabiex tissodisfahom. Hekk per ezempju, frott xi ansjetà mohbija, persuna tista’ thoss u temmen li hi mahmuga u sabiex tindaf verament, tiffissa li trid tinhasel ghal siegha bl-ezatt kuljum. Minuta inqas tista’ twassal lill-persuna terga’ tibda dan ir-ritwal, sabiex verament tistrieh u tissodisfa din l-osssessjoni. L-OCD tista’ tizvolgi f’kundizzjoni perikoluza fejn il-funzjoni normali tal-persuna jista’ jigi arrestat b’mod totali. Persuni tali spiss ikollhom bzonn kura professjonali fl-isptar. Kundizzjoni simili hi dik tal-iskruplozità, qisha l-verzjoni religjuza tal-OCD. Issib per ezempju persuna skrupluza li temmen li trid tqerr kuljum, inkella ma thossx li tista’ titqarben jew tkun denja tal-grazzja divina.

(...ikompli)