Kulhadd skanta meta sar jaf li Bill Broadhurst kien ser jiehu sehem fil-maratona Pepsi Challenge - tigrija ta' sitt mili.  Ghax Bill kien sofra paralizi fuq rigel wiehed u ghalhekk seta' biss izappap u mhux jigri.  Zgur li qatt ma seta' jlahhaq ma' l-atleti l-ohra.  Imma l-organizzaturi accettawh u Bill kien fost 1200 ragel iehor.  U mas-sinjal tat-tluq telaq maghhom ...jigri kif jista'.  U ghad li l-ohrajn hallewh bicca sewwa warajh Bill baqa' jigri ...u jzappap.

Fuq wiccu kien jidher gharaq shun u t-tikmix kien jixhed it-tbatija izda Bill baqa' jigri ...anke meta kien cert li l-atleti l-ohra ilhom li waslu.

U fl-ahhar wasal ...saghtejn u ghoxrin minuta wara li kien telaq.  Hafna mill-atleti l-ohra kienu gà hadu shower u biddlu.  Imma mhux kulhadd kien telaq.  Uhud baqghu jistennew lil Bill u ferhulu bil-qalb ghal kuragg tieghu.  U fost dawk li baqghu hemm jistennewh kien hemm Bill Rodgers, l-atleta li kien rebah it-tigrija.  Dan mar jghannqu u qallu:

          "Prosit tassew habib.  Hawn hu l-medalja li ghadni kemm irbaht ghax iktar batejt int biex grejt din il-medda ta' sitt mili milli batejt jien biex irbahtha."

U c-capcip ghal din l-ghotja kien jinstema' minn hafna metri boghod.  Ghax il-generozità hi bhal-lingwa ta' l-imhabba.  Jifhimha kulhadd.  U meta tqis xi jfisser il-Milied nistghu nghidu li hu l-festa ta' generozità ...Alla jsir bniedem ghalina.

DAWN XEGHLU XEMGHA FLOK SEHTU D-DLAM

Kienet esperjenza iebsa ghall-prigunieri tal-gwerra Amerikani.  Il-Gappunizi ma kinux juru l-inqas sinjal ta' hniena.  Ghal kull nuqqas, xbieghi kbar u mhux l-ewwel darba li prigunieri baqghu vittma ta' swat u torturi.

Kienu l-aghar xhur tal-gwerra fil-lvant.  L-allejati kienu bdew offensiva gdida bil-hsieb li jiksbu lura minghand il-Gappunizi t-territorju li kienu tilfu.  U dawk saru iktar krudili.  Bdew jibzghu li tizloq minn idejhom is-setgha.  Attenti ghal kull sinjal ta' tixwix.  Imbezzgha minn kull hjiel ta' rezistenza.

Darba wara jum ta' xoghol kienu qed jingabru l-pali u meta ghoddewhom sabu li kien hemm wahda nieqsa.  Bilgri poggew il-prigunieri f'linja dritta u l-kmandant instema' jghajjat:

          "Min minnkom  heba l-pala tieghu jaqbillu jmur issa stess u jgibha ghax inkella tbatu kollha kemm intom."

Il-prigunieri bdew ihasu lejn xulxin.  Kollha jistqarru li l-pala taghhom poggewha bhas-soltu fuq il-gozz li kien hemm quddiem il-kamra ta' l-ghodda.  Il-kmandant tenna:

          "Ser naghtikom minuta ohra.  Jekk il-pala ma tingiebx ma' l-ohrajn tmutu kollha!"

Il-prigunieri twerwru.  Kienu jafu li la darba qal it-theddida ma kienx ser jerga' lura minnha.  Imma x'setghu jaghmlu?  Iharsu lejn xulxin u donnhom jitolbu li l-hati jistqarr htijietu.  U dlonk wiehed minnhom hareg fin-nofs:

          "Il-pala hadtha jien!"

Il-kmandant resaq fuqu, tefghu ma' l-art u beda jaghtih bis-sieq fejn gie gie.

          "Mur u gibha!"

          "M'iniex lest li ngibha!"

Bla ma hasibha l-kmandant hareg ir-revolver u spara ghall-prigunier.  Shabu tbellhu.  Ma setghux jifhmu x'kien ser jaghmel b'dik il-pala.  Ma setghux jifhmu ghala kien tant stinat u ma marx u qallu fejn kien hbieha.

Meta ftit wara ghoddew il-pali sabu li ma kienx hemm nieqsa.  Sehibhom biex isalva lilhom kien ghazel is-sagrificcju ta' hajtu.

          "Imhabba ikbar minn din hadd ma ghandu li wiehed ihalli hajtu ghal hbiebu."

Miet ghal shabu.  Anke dawk li forsi ftit kien jinzlulu.  Anke dawk li forsi bil-kemm kienu jsellmulu.  Anke dawk li meta gie bzonnhom dawrulu harsithom.

Min baqa' haj biex jghid l-istorja jsostni li l-atteggjamenet bejn il-prigunieri tbiddel bhal lejl minn nhar wara din il-grajja.

Irnexxielu jixghel xemgha ....

Dr Coronato Grech jiktbilna dwar

Xi artisti li hallewlna xoghlijiet dwar il-Milied

TINTORETTO

Il-Venezjan Jacopo Tintoretto (1518 – 1594) kien wiehed minn dawk li ghazel in-natività ghal fost l-aqwa xoghlijiet tieghu.  Din il-pittura, li llum tinsab fl-Scuola di San Rocco, f’Venezja, hija maqsuma orizzontali f’zewg partijiet.  Fin-naha ta’ fuq hemm is-sagra familja bil-Madonna fil-poza realistika hafna ta’ nofsha mimduda waqt li isfel hemm ir-raghajja lesti bir-rigali, b’wiehed minnhom digà qed jgholli r-rigal tieghu.  Kollox huwa fuq sfond ta’ stalla Taljana b’dawl hamrani minn fuq li jaqta’ hafna ma’ l-isfar tat-tiben.  It-travi tas-saqaf kif ukoll il-loghob bejn id-dawl  u d-dellijiet jaghtu perspettiv komplet ta’ tliet dimensjonijiet.  Karatteristika ta’ Tintoretto, ta’ l-inqas f’xoghlijiet religjuzi maturi bhal din (din pittirha fil-1579 – 80) hija kif donnu jaqbad il-figuri f’nofs moviment.  Hu kien affaxxinat bil-moviment tal-figura umana u ghamel hafna abbozzi ta’ pittura fuq hekk.  Id-daqqa ta’ l-imghallem l-ohra hija l-uzu tal-kuluri li f’xi nhawi jaghmilhom intensi hafna u bnadi ohra baxxi hafna u b’dan kien kapaci johrog espressjoni drammatika li tixbah lil xi holma jew allucinazzjoni u li zzid ferm is-sens mistiku.  Fil-fatt xi kritici ta’ zmienu kkummentawlu li l-pitturi tieghu qishom ma humiex lesti.  Però l-artist kien jiehu xoghlu bis-serjetà hafna.  Per ezempju biex jaqbad l-ahjar kompozizzjoni, gieli kien juza figuri tax-xema’ go kaxxa, bhal fuq palk, u bid-dawl tax-xema kien jipprova jsib l-ahjar effetti.  Mhux ta’ b’xejn li meta Giorgio Vasari fil-1566 kien Venezja jigbor in-noti ghall-ktieb famuz tieghu tal-hajja ta’ l-artisti, meta wasal ghal Tintoretto kien qal li dan huwa l-iktar wiehed straordinarju li l-arti tal-pittura pproduciet.  Fost ix-xoghlijiet ohra religjuzi u famuzi nsibu 'Il-Krucifissjoni' – pittura enormi (204” x 482”), 'L-Axxensjoni' u 'L-Ahhar Cena', waqt li fost ix-xoghlijiet sekulari nsibu ‘Il-battalja ta’ Taro’, ‘Bacchus u Ariadne’ u  ‘It-telfa ta’ Parma’.  Sfortunatament xi xoghlijiet ohra kbar tieghu bhal ‘Battalja ta’ Lepanto’ sfaw meqruda meta fil-1577 inharaq il-palazz tad-Doge fejn kienu esebiti.  Minkejja li Tintoretto kien bniedem ta’ determinazzjoni u energija singulari, bl-ammont ta’ xoghlijiet kbar li ghamel, zgur li kellu hafna assistenti jghinuh.  Fil-fatt nafu li tliet mis-seba' wliedu: Marietta, Domenico u Marco tghallmu s-sengha ta’ missierhom.  Ta’ gost solitarji, Tintoretto jinghad li kellu mara sabieha, devota u intelligenti, barra li gabitu dota sabieha.  Meta miet gie midfun ma’ genb it-tifla favorita tieghu Marietta li mietet ta’ tletin sena (erba’ snin qablu) u li kienet maghrufa bhala ‘La Tintoretta’.  Incidentalment l-isem Tintoretto kien il-laqam tal-familja u jfisser ‘zebbiegh zghir’, is-sengha ta’ missieru waqt li kunjomi proprju kien Robusti, isem li kien jixraqlu wkoll.

EL GRECO

'L-Adorazzjoni tar-Raghajja’, li tinsab fil-Museo del Prado f’Madrid, hija x-xoghol il-pittur El Greco (1541 – 1614).  U ghal min digà ra xi xoghol ta’ dan il-pittur minn Kreta, li ismu proprju kien Domenikos Theotokopoulos, din il-pittura ghandha tingharaf mill-ewwel li hija tieghu u ta’ haddiehor.  Dan ghaliex id-dixxendenza Griega, it-tahrig fl-Italja u l-kultura Spanjola ghamlu fih tahlita artistika, unika u individwali, tant li x-xoghlijiet tipici tieghu ma joqoghdu taht l-ebda kategorija konvenzjonali.  El Greco jibqa’ genju wahdu minghajr precedent fil-qawwa emozzjonali u mmaginattiva.

'L-Adorazjoni tar-Raghajja’ li pittirha fil-1612 – 14 ftit qabel miet u li riedha ghall-kappella fejn kien ser jindifen, naraw li l-figuri huma kollha tawwalija, qishom spirti mgebbdin u kollha (l-angli fuq, ir-raghajja isfel u l-Madonna u San Guzepp fin-nofs) qishom f’estasi jaraw lil Gesù tarbija li huwa s-sors tad-dawl.  (Din l-elongazzjoni tal-gisem tidher ukoll f’xi xoghlijiet ta’ Michelangelo, Tintoretto u Veronese, imma l-proporzjonijiet ma humiex daqs ta’ El Greco).  Il-kuluri intensivi, kontrastanti u spiss qishom imzellga mbaghad ikompli johorgu s-sens estatiku, mistiku u ta’ staghgib.  F’din il-pittura r-raghaj xih fuq quddiem jitqies bhala awtoritratt ta' El Greco.  Din kienet drawwa komuni u devozzjonali ta’ l-artisti ta’ dak iz-zmien.

(Dr Grech ikompli dan l-artiklu fil-harga ta' Jannar)

FORSI JINTERESSAWK

Prezenza dejjem ahjar minn ...

Martu kienet tmur il-knisja kull nhar ta' Hadd imma Ganni qatt ma kien jersaq 'l hemm.  Darba fettillu jsaqsiha x'tiftakar mill-priedka u Marija kellha tammetti li ftit li xejn wehel f'mohhha minn dak li kien qal il-qassis:

          "Mela inti qisek bixkilla taht vit!"

          "Bixkilla taht vit aktarx li dejjem tkun iktar nadifa minn wahda li ilha snin ma tmiss ma' l-ilma."

Tarbija li ghamlet differenza

Dr George Grenfield kien missjunarju Protestant fl-inhawi mwarrba tal-Kongo.  Darba kien qed jivvjagga fix-xmajjar tal-Kongo.  Kienu postijiet li kien ghadu qatt ma ghadda minnhom.  Waqt minnhom id-dghajsa tieghu spiccat imdawra minn bosta laqxiet tan-nies tal-post, ilkoll b'lanez mimlija theddid.  Il-periklu kien kbir.  Dr Grenfield kien qed jistenna li wahda minnhom tinfdu ghall-mewt.

Izda gieh hsieb.  Qal lil martu biex turihom 'il binhom ta' ftit xhur.  Bdew iberrqulu.  Kienu ghadhom qatt ma raw tarbija ta' gilda bajda.  Meta t-tarbija tbissmet huma tbissmu.  Iz-zghir ma bezax minnhom.  Warrbu l-lanez.  U accettaw lill-missjunarju fosthom.

Tarbija ghamlet id-differenza kollha.  L-istess fil-ghar ta' Betlem.  Il-bniedem qatt ma ra wicc Alla daqstant fil-qrib. 

Ragel ried ihaffer spiera imma kellu diffikultà fejn ser ipoggi l-hamrija u l-blat li jaqta'.  Habibu tah parir.

          "Flok spiera wahda haffer tnejn u fit-tieni spiera poggi l-hamrija u l-blat ta' l-ewwel."

Tabilhaq li hawn min ghandu intelligenza tixghel.

Mhux int biss

Meta George Bush Sr kien President ta' l-Amerika, ghamel zjara f'dar tax-xjuh.  Riedha tkun zjara informali hafna ...bla hafna ritratti u korrispondenti ta' gazzetti.  U kif kien hemm beda jdur is-swali ...jitkellem ma' dak u ma' l-ohra.

Waqaf fejn wiehed li kien wahdu fil-kuritur u kif kien ikellmu staqsieh:

          "Habib, taf min jien?"

          "Le, ma nafx.  Imma tinkwetax.  Hawn gew hawn hafna li jinsew min huma.  Isma' minni mur staqsi lil xi nurse.  Dik tfakkrek ibzax min int!"

Grajja ta' warda

L-ewwel missjunarji fil-Messiku nebbtu t-tradizzjoni li jittiehdu kwantitajiet kbar ta' ward fil-maxtura tal-Bambin.  Kien lejlet il-Milied u n-nies tar-rahal bdew sejrin lejn il-knisja kulhadd mimli ward biex iqeghduhom quddiem il-maxtura.  Tifla ta' familja fqira ntasbet tibki f'genb tat-triq.  U aktar ma jghaddu nies bil-ward l-ilfieq aktar jizdied.  Il-qassis, li nzerta ghaddej minn hemm, resaq lejha u staqsieha ghalfejn f'jum ta' daqstant ferh hi kienet qed tibki.  Bejn l-ilfieq qaltlu li hi ma kellhiex flus biex tixtri l-ward ghal Gesù Bambin.   Qalilha biex tixxotta dmughha u tigbor pjanta tawwalija li kienet qed tikber fil-genb tat-triq.

          "Imma," kompliet, "din haxixa hazina.  Jien irrid warda!"

          "Int igbor dik,"  komplielha.  "L-ubbidjenza kollox."

U skond il-leggenda, ic-ckejkna gabret il-pjanta u l-weraq ta' fuq beda jihmar b'dawl sabih hamrani.  U meta qeghditha quddiem il-grotta kulhadd qabel li dik kienet l-isbah warda li zejnet knisja.    Minn dakinhar, il-ponsjetta bdiet tigi meqjusa bhala l-warda tal-Milied.

INKWADRI TA’ ISPIRAZZJONI GHALL-HAJJA TA’ KULJUM

Ma kienx ha gost.

Ried jiehu hsieb iqassam l-ittri tal-Milied

jissortjahom pajjiz pajjiz

u jigborhom f'pakketti.

Din is-sena ma kellux

aptit Milied.

Il-problemi tad-dar kienu kbar.

In-niket kien kotor.

Izda kif kien qed jigbor

il-pakkett

- Father Christmas

ghan-North Pole -

deherlu li ra ktiba familjari.

Dawwar l-ittra u ra l-indirizz

kien tieghu ...

...302 Triq il-......

Iva kien tieghu

u l-kalligrafija

kienet ta' bintu c-ckejkna.

Gietu l-kurzità.

Fetah l-ittra u qara:

"Ghaziz Father Christmas,

 Din is-sena ma

qed nistenna xejn

ghall-Milied.

Charlie, hija c-ckejken,

tela' l-genna xi gimghat ilu

u din is-sena ggiblix rigali mieghek.

Minflok, hdejn ic-cumnija,

ser issib ir-rigali tieghu

f'daqsxejn ta' curniena.

Min jaf kif inhu l-genna minghajrhom!

L-iktar dak iz-ziemel iz-zghir.

Ma kienx jafdah minuta.

Hudilna hsiebu

u aghtih dak li ghandu bzonn.

Jien u l-mummy ma nehtiegu xejn izda d-daddy ghadu

ma waqafx jibki. 

Smajtu jghid lill-mummy li l-eternità biss issabbru.  Jekk joghgbok giblu ftit minnha."

L-ISBAH RIGAL TAL-MILIED

Mhux l-oggett fih innifsu izda t-taghlima li hadt

jirrakkonta Marvin Wolf

Meta kelli disa' snin kelli bzonn naqla xi haga tal-flus u ghalhekk kellimt lil certu Miceli - distributur lokali tal-Herald American - biex inkun nista' nqassam il-gazzetta wara l-iskola.  Qalli li jekk ikolli rota kien jaghtini triq biex inqassam il-gazzetta u nigbor l-abbonamenti.  Dakinhar missieri kien jaghmel erba' xoghlijiet biex ilahhaq mal-ispejjez tal-familja.  Xtrali rota second hand izda ftit wara kellu jiddahhal l-isptar u ghalhekk ma setax jghallimni kif insuqha.  Minn naha l-ohra s-Sur Miceli kulma ried jara r-rota u mhux lili nsuqha.  U ghalhekk hadthielu, raha u tani x-xoghol.  Bdejt niehu l-basket bir-rota li ommi kienet tuza ghax-xirja u bdejt naghmel ir-ronda bih.

Jien ma kontx inwaddab il-gazzetta fejn giet giet.  Kont inhalli l-basket fuq il-bankina u mmur inqieghed il-gazzetta f'post ghal kenn.  Fix-xita jew is-silg kont naghmel gakketta qadima fuq il-gazzetti biex ma jixxarrbux.  S'intendi r-ronda tieghi kienet tiehu hafna iktar hin minn dik ta' shabi izda ma kontx ninkwieta.  B'dan il-mod kont qed insir naf il-girien taghna.  Meta missieri gie lura mill-isptar zamm xoghol wiehed biss u beghna r-rota biex nakkwistaw xi haga tal-flus ...x'jimporta kont ghadni ma nafx insuqha!!  Is-Sur Miceli qatt ma qalli xejn ghad li nahseb li kien jaf li ma kellix rota.  Kien jikkummenta biss lil min ihalli xi klijent barra jew ixarrablu l-gazzetta.  Fi tmien xhur zidt l-abbonati minn 36 ghal 59, hafna drabi ghaliex girien bdew jibaghtuni ghand ohrajn.  Uhud kienu jwaqqfuni fit-triq u jghiduli nzidhom mal-lista.

Kien jibqaghli penny ghal kull gazzetta mit-Tnejn sas-Sibt u hames centezmi nhar ta' Hadd.  Kont nigbor l-abbonament kull nhar ta' Hamis u billi kwazi l-abbonati kollha kienu jhalluli bejn hamsa u ghaxar centezmi malajr bdejt indawwar tips kwazi daqskemm kien jaghtini s-Sur Miceli.  Kont ferhan, ghaliex missieri kien ghadu ma jistax jahdem u kont naghti hafna minn dak li naqla' lil ommi.

Kien il-Hamis filghaxija qabel il-Milied tal-1951 cempilt il-qanpiena ta' l-ewwel klijent tieghi.  Kollox mixghul izda ma wegibx.  Hadd.  L-istess fil-familja ta' wara u ta' wara.  Fi ftit hin kont habbatt lill-familji kollha, familja wahda biss kien ghad fadal ...u donnhom kienu qeghdin gewwa.  Kont inkwetat.  Kelli nhallas ghall-gazzetti nhar ta' Gimgha.  U peress li daqt kien il-Milied qatt ma bsart li kienu ser ikunu kollha barra jixtru.  U ghalhekk hadt ir-ruh meta smajt il-muzika u nies jitkellmu fid-dar tal-familja Gordon.  Cempilt il-qanpiena.  F'tebqa ta' ghajn infetah il-bieb berah u s-Sur Gordon dahhalni gewwa.  Fis-salott tieghu kien hemm kwazi d-59 ruh li kienu abbonati ghandi.  U f'nofs il-kamra rota ...gdida fjamanta.  Kienet hamra u armata b'dinamo ghall-fanal u b'basket ikkulurit imdendel mal-manku.

          "Din ghalik," qaltli s-Sinjura Gordon.  "Hallasnihielek ahna."

L-inviloppi tal-basket kellhom il-kartolini tal-Milied bil-flus tal-abbonament.  Bosta kellhom iktar flus.  Ilsieni wehel mas-saqaf ta' halqi.  Fl-ahhar, wahda mill-prezenti qaltilhom biex jisktu u wasslitni sa nofs il-kamra.

          "Int l-ahjar tifel li qatt qassam il-gazzetti f'din it-triq.  Ma kellniex gurnata wahda li fiha ma rcivejniex il-gazzetta nkella sibnieha mxarrba.  Konna narawk, xita u xemx, shana u silg, iggorr dak il-basket bir-roti u twasslilna l-gazzetta.  Hsibna li ghandek bzonn rota."

Ma stajt inwiegeb xejn hlief: "Grazzi, grazzi."

Meta wasalt id-dar ghoddejt iktar minn $100 f'tips - nixxiegha ta' flus li ghall-familja tieghi kienet waqghet mis-sema u ghamlitni l-eroj.  Kien l-isbah Milied taghna.  L-abbonati tieghi zgur li kienu cemplu lis-Sur Miceli ghaliex l-ghada filghodu sibtu jistennieni u qalli biex l-ghada mmur ghandu u jghallimni r-rota.  Meta drajtha s-Sur Miceli tani ronda ohra ta' 42 abbonat.  Iz-zewg rondi f'daqqa bdejt naghmilhom aktar malajr mill-ewwel wahda bil-basket tar-roti.  Izda meta kienet tkun ix-xita xorta kont ninzel u nqieghed il-gazzetta ghall-kenn.  U jekk bi zball il-gazzetta ma waqghetx fejn xtaqtha kont ninzel u npoggiha fejn xtaqha sidha.

Meta spiccajt l-iskola dhalt fl-armata u r-rota wiritha Ted, hija z-zghir.  Ma naf x'kien sar minnha izda l-abbonati kienu tawni ghotja ohra ...lezzjoni sabiha ta' kif ghandek tkun ferhan bl-iktar xoghol umli li taghmel.  Forsi dan ta' l-ahhar kien l-isbah rigal li qatt ircivejt.