Il-gwerra tfisser glied

mohqrija

tbatija

guh u dmija

imma anke f'dan iz-zmien ta' qerda

jitfacca wkoll ragg ta' tama

fidi mill-gdid fl-umanità.

Joseph Schultz kien zaghzugh Germaniz

fl-aqwa tieghu

aktarx ferhan

li kien parti mill-ikbar armata ta' zmienu.

Hadd donnu ma seta' jzomm qawwietha.

Hitler u l-idejali tieghu kienu ser jahkmu d-dinja.

U min jikkmanda ddecieda

li l-armata kellha tattakka l-Jugoslavia

biex izzid it-territorju

u mat-territorju tizdied ukoll

l-importanza tan-Nazi

f'ghajnejn id-dinja.

Il-Jugoslavi ftit offrew rezistenza

Kienu jafu li ma setghux jieqfu

kontra qawwiet Hitler.

Joseph Schultz ma' shabu s-suldati

dahlu f'rahal zghir

u l-kmandament ordna sebgha minnhom

jakkompanjawh.

Marru hdejn razzett

u hargu minnu hames irgiel u tliet nisa

u l-kmandant ordnalhom

jieqfu hdejn il-hajt

u lis-suldati tieghu

ordnalhom jiehdu l-mira.

Joseph hassu jirtoghod

qatt qabel ma beza' juza l-azzarin

fil-glied qalil tas-soltu

imma li tispara u teqred hesrem

tmien hajjiet

bla xejn raguni

kien genn

li ma riedx jaghmel parti minnu.

Bla kliem u sliem pogga l-azzarin fl-art

u telaq lejn il-Jugoslavi

u baqa' miexi anke meta l-kmandant tieghu

ghajjat u heddu shih biex jieqaf.

Baqa' miexi qisu mhux jisimghu.

U ha postu ma' l-ikkundannati.

Ftit wara, gismu mdemmi, imtertaq

ingabar ma' l-ohrajn

u maghhom ukoll indifen.

Ghaddew is-snin

imma d-dehra ta' Private Schultz

ghadha hajja

f'mohh dawk li raw mill-boghod

dan l-att erojku.

Xhieda ohra hajja

li kliem l-Imghallem ta' Nazaret

ghadu jaghmel sens anke fi zmienna.

"Imhabba ikbar minn din hadd ma ghandu

li wiehed jaghti hajtu ghal hbiebu."

L-GHAJN jikteb Dr Coronato Grech M.D.

Hija l-organu principali tas-sensi taghna; hija meravilja ta’ l-anatomija u l-fizjologija; tifthilna tieqa fuq dak kollu ta’ madwarna; meta mqajmin nuzawha kontinwament; it-telfa taghha hija dizastru mudlam; ghandha studju affaxxinanti …hija l-ghajn.

Fl-istruttura, l-ghajn bazikament hija ballun mimli likwidu, b’fuq quddiem trasparenti u miftuh ghad-dawl.  Dan id-dawl jghaddi minn lenti trasparenti biex jigi ffokat fuq ir-retina, dik ir-rita li tiksi l-ballun minn gewwa u li fiha madwar 132 miljun cellola, li minnhom madwar 125 miljun huma sensittivi ghal dawl baxx u jintuzaw ghal vista ta’ bil-lejl u madwar 7 miljun huma sensittivi ghall-kulur u jintuzaw ghal vista ta’ bi nhar.  Dawn ic-celloli kollha ghandhom processi twal, li b’parenzi u komunikazzjonijiet ftit ikkumplikati, jwasslu lura ghan-naha ta’ wara tal-mohh fejn il-vista mbaghad tigi interpretata (u fejn daqqa fuq in-naha ta’ wara tar-ras fl-immaginazzjoni popolari titpitter bhala l-famuzi stilel iduru).  Il-mohh jirranga wkoll l-immagni tar-retina, li bhal fil-kaz tal-kamera tar-ritratti, tkun progettata rasha ’l isfel.  Incidentalment il-lenti tal-kamra jiffoka billi jitmexxa ’l quddiem u lura waqt li dak ta’ l-ghajn jaghmel dan billi jbiddel l-ghamla.  Biex jirregola l-ammont ta’ dawl diehel fil-ghajn hemm zewg setti ta’ muskoli (ta’ kulur kannella jew blù u msejha ‘iris’ ghal l-alla mara Griega tal-qawsalla) li fid-dlam jifthu l-mimma u fid-dawl icekknuha; u biex icaqilqu l-ghajn lejn direzzjonijiet differenti (f’koordinazzjoni ma’ l-ghajn l-ohra) hemm sett ta’ sitt muskoli li bejniethom jghollu u jnizzlu, jmexxu lejn ix-xellug jew lemin; jew idawruha xi ftit skond l-arlogg jew il-kontra ta’ l-arlogg.  Il-parti ta’ quddiem ta’ l-ghajn, il-korneja, li ghandha kurvatura ghaliha u hija mportanti daqs il-lenti biex jigi ffokat id-dawl, ghandha l-protezzjoni ta’ purtiera, it-tebqet il-ghajn, li meta mqajmin tinzel u titla’ kull ftit sekondi, u tant bil-ghagla li ma ttellifx il-vista.  U biex titnaqqas il-frizzjoni, jevitalha li ma tinxifx u jipprotegi minn xi infezzjoni, hemm id-dmugh li kontinwament jifforma fi glandola, fuq in-naha ta’ barra ta’ l-ghajn, jghaddi minn fuq in-naha ta' quddiem ta’ l-ghajn u jingabar isfel minn fejn jghaddi minn kanal ghall-imnieher.

Ghaliex ghandna zewg ghajnejn? (U mhux bhac-ciklopi tal-mitologija Griega li kellhom ghajn wahda biss f’nofs mohhhom.)  Ir-raguni tidher li hija li b’zewg ghajnejn ikollna vista steroskopika u nistghu naraw ahjar fi tliet dimensjonijiet.  U peress li huma fuq quddiem naraw fi kwazi 180° quddiemna.  Hafna mill-ghasafar (ghalkemm mhux il-kokka li ghandha vista eccellenti ghal bil-lejl) jaraw sew fil-gnub ta’ rashom imma ma jarawx dirett quddiemhom u li hija r-raguni li tiggiega trid tmejjel rasha biex thares lejk jew qabel tnaqqar xi haga fl-art.

U jerga’ annimali ohra ghandhom ghajnejn differenti, xi whud differenti hafna; u jerga’ x’uhud li jghixu f’gherien mudlama jew f’qiegh il-bahar jew ghandhom sistema tajba ta’ navigazzjoni (bhal certi friefet il-lejl) ma ghandhomx ghajnejn.  Huwa possibli li l-mammiferi, l-ghasafar u l-hut li jaraw bil-kulur (u l-anqas bil-kuluri kollha, il-barri ma jarax l-ahmar!)  L-ghajnejn ta’ dawk li johorgu jduru bil-lejl huma sensittivi hafna u kapaci jaraw anke f’dak li ghalina huwa dlam cappa ghax fic-celloli ghandhom qishom mirja li jirriflettu anke l-ftit dawl.  Kultant l-ghajnejn jidhru qishom jixeghlu.

(Dr Grech ikompli dan l-artiklu fil-harga ta' Marzu)