+ L-Iben t'Alla sar Bniedem                                Jannar 2000 - Nru 401

Dan ma kienx kuntent li jurina t-triq.  Dan sar triq ghalina u lest dejjem imexxina biex ma nkunu qatt wehidna.  Li jonqos hu li naghtuh idejna ghax ma jkunx irid li jahtafhielna biex mixjietna mieghu tkun frott ta' l-ghazla hielsa taghna.

DAWN XEGHLU XEMGHA FLOK SEHTU D-DLAM

Kien sejjer bhas-soltu lejn id-dar wara jum ta' skola.  Miexi quddiemu lemah student iehor li kien sikwit ihares lura.  Mghobbi b'hafna iktar kotba milli kellu hu.  Ma kienx jattendi l-iskola tieghu ghax kieku wiccu ma kienx ikun gdid ghalih.  U f'daqqa wahda ra lil dan l-istudent jitfixkel u l-kotba kollha li kien qed igorr jispiccaw f'nofs ta' triq.  Mar haffef ghal hdejh u ghenu jigborhom.  Mhux biss imma offrielu li jghinu jgorrhom ghad li triqet il-guvnott ma kinitx triqtu.

U meta waslu Mark sar jaf li l-istudent kien jismu Bill.  Dan stiednu jidhol id-dar u tant ra herqa u hegga f'ghajnejh li accetta l-istedina.   U minn dik il-lejla saru hbieb.  Sikwit kienu jiltaqghu ma' xulxin.  U fi tmiem is-sena applikaw biex jidhlu fl-istess kullegg.  Kienu ghajnuna kbira ghal xulxin.  It-tnejn lahqu fejn xtaqu u ma' xulxin kienu meta telghu fuq il-palk ghad-diploma taghhom.

Ferhu flimkien ...huma u l-familjari taghhom.  Imbaghad f'hin minnhom Bill gibed lil Mark ghall-genb u qallu:

            "Tiftakar Mark kif bdiet il-hbiberija ta' bejnietna?"

            "Niftakar.  Kont ghintek tigbor xi kotba."

            "Dak in-nhar kelli l-kotba kollha ta' l-iskola.   Kont naddaft il-kajzella tieghi ta' l-iskola.  Kont deciz li nnehhi hajti." 

Mark iccassa jhares lejn Bill.  Kien jaf li ma kienx qed jiccajta.

Tfakkarni fil-grajja li harget mill-kampijiet tal-koncentrament.  Ragel joffri bicca hobz lil ragel iehor waqt li qallu:

            "Hudha habib, tidher li tehtiega iktar minni."

            "Il-bicca hobz tieghek mhux biss taffietli l-guh li kelli imma nisslet fija xewqa li nkompli nghix ghax rajt li fid-dinja krudila li qed nghixu fiha ghad fadal hafna tajjeb."

Ghalhekk tichadx tbissima, tichadx ftit ghajnuna ..tichadx kelma ta' farag li tista' taghti lil hutek il-bnedmin.  Ghalik ma tkunx tfisser hafna imma ghalihom tista' tkun bidla shiha.  U anke jekk hadd qatt ma jigi fuqek u jroddlok hajr kun cert li Dak li wieghed li tazza ilma moghtija f'ismu ma jhallihiex bla hlas, ihallsek bil-mija fil-wiehed.

IX-XJENZA –MERAVILJA JEW MONOTONIJA?

Jikteb Dr Coronato Grech M.D.

Ix-xjentist Ingliz Isaac Newton (1642 - 1727) wara hafna studju dettaljat fuq id-dawl sab li l-qawsalla hija rizultat ta' meta d-dawl tax-xemx jigi maqsum u mferrex mit-taqtir tax-xita u li dik l-arkata tant kkulurita u sabiha hija rizultat ta' ligijiet naturali.  Ghal Newton u tant xjentisti ohra, mill-qedem sal-lum, skoperta bhal din, meta wara hafna studju n-natura bhal tiftah sigriet zghir iehor, hija sensazzjoni tremenda.  Per ezempju meta Pitagora (6 seklu QK) sab it-teorema geometrika li ghadha msemmija ghalih sal-lum huwa offra mitt gendus lill-Muzi ta' l-ispirazzjoni; u meta Arkimede (287 - 212 QK) sab il-principju ta' l-idrostatika waqt li kien jinhasel fil-banju, jinghad li bil-ferh hareg jigri 'l barra bla hwejjeg jghajjat 'Eureka!' (Sibtha!); jew iktar qrib zmienna Albert Einstein (1879 - 1955) li tant biddlilna profondament il-kuncett ta' spazju, hin, materja u energija, darba qal li l-isbah sensazzjoni hija dik ta' meravilja.  Dan is-sens ta' gost, ta' staghgib u ta' meravilja li x-xjenza kapaci ggib huwa skond hafna (inkluz l-awtur) fost l-aqwa u l-ikbar esperjenzi li l-psike uman jista' jghaddi minnhom - huwa profond daqs il-gost li jista' jigi mill-muzika, letteratura, poezija, pittura u forom ohra ta' arti.

Hija forsi ghalhekk daqsxejn ta' sorpriza li ssib li min jghid li x-xjenza toqtol il-gost tal-hajja ghax tigi bi spjegazzjonijiet impersonali, precizi, u xotti; bhallikieku meta tanalizza xi haga u tifhimha ma tibqax iktar attraenti u misterjuza.  Kien il-poeta Ngliz John Keats (1795 - 1821) li fil-poezija 'Lamia' jghid kif Newton nehha kull sens sabih ta' poezija meta rriduca qawsalla ghal kuluri prismatici:

            Do not all charms fly

            At the mere touch of cold philosophy?

            There was an aweful rainbow once in heaven

            Wet know her woof, her texture; she is given

            In the dull catalogue of common things.

            Philosophy will clip an Angel's wings,

            Conquer all mysteries by rule and line,

            Empty the haunted air, and gnomed mine -

            Unweave a rainbow …

L-istess sentimenti, forsi iktar aggressivi, kien qalhom l-artist mistiku u poeta Ngliz William Blake (1757 - 1827) meta kiteb:

            "For Bacon and Newton, sheath'd in dismal steel, their terrors hang

            Like iron scourage over Albion; Reasoning like vast serpents

            Infold around my limbs….."

(Francis Bacon 1561 - 1626 kien minn fost l-ewwel li enfasizza l-metodu tax-xjenza; waqt li Albion huwa isem qadim ghall-Ingilterra.)

U fuq in-naha l-ohra ta' l-Atlantiku l-poeta Amerikan Walt Whitman (1819 - 1891) esprima kwazi l-istess sentimenti:

            "When I heard the learn'd astonomer,

            When proofs, the figures, were ranged in columns before me,

            When I was showed the charts and diagrams, to add, divide and measure them

            How soon unaccountable I became tired and sick

            till rising and gliding out I wander'd off by myself

            In the mystical moist night air, and from time to time,

            Look'd up in perfect silence at the stars."

Apparentament dawn huma nies intelligenti imma b'inklinazzjonijiet romatici u mistici li jippreferu li xi haga tibqa' misterjuza tant li donnhom ma jridux spjegazzjoni u jiddejqu b'dawk li jaghtuhielhom.  Pero' minghajr l-ispjegazzjonijiet tax-xjenza (li b'xorti tajba ma humiex kompluti ghal min jixtieq ikompli jistaqsi) l-affarijiet tant jidhru ifqar.  Iktar ma haga tkun taf fuqha iktar tkun interessanti u sabiha.  Li jkollok l-ghatx ghall-gherf u li mbaghad issir taf wara tahbil il-mohh huwa certament ta' gost kbir u ta' stimoli mentali.  Min-naha l-ohra huwa probabli li l-aghar marda hija l-monotonija.  U terapija effettiva ghal monotonija huwa mohh attiv.

Ghax generalment spjegazzjoni wahda aktarx li ma hix kompluta, anzi tiftah bibien ghal mistoqsijiet u skoperti godda.  Per ezempju mill-istudju bl-ispektrum li ddeskriva Newton, il-Germaniz Joseph Fraunhofer (1787 - 1826) sab fih sinjali suwed li Germaniz iehor Gustav Kirchoff (1824 - 1877) mghejjun minn habibu Robert Bunsen (1811 - 1899) sab li huma ta' elementi differenti fix-xemx.  Permezz ta' dan l-istrument, l-ispekroskopju, huma sabu elementi godda; xjentisti ohra jerga’ sabu elementi godda u forsi iktar drammatikament instab l-element  helium (mill-Franciz Pierre Janssen u l-Ingliz Norman Lockyer, fl-1868) fix-xemx xi 40 sena qabel instab fid-dinja. 

(ikompli fil-harga ta' Frar)