Jirrakkonta Janos Varkonyi:

Kienu zminijiet difficli

Ahna l-Ungerizi, wehidna kontra l-qawwa Russa.

Protesti mid-dinja tal-Punent imma qajla nitfa ghajnuna.

Jien kont student universitarju mimli b'hegga u kuragg.

Ridt naghmel xi haga biex pajjizi jghix hieles.

U ma' ohrajn ...studenti bhali

tkellimna fil-berah kontra l-madmad Russu.

Meta r-Russi dahlu f'pajjizna fix-xitwa tas-sena 1956

ismi kien fuq il-lista

ta' dawk li riedu jaghtu lir-Russi kont ta' ghemilhom.

Kien jehtieg li nahrab

qabel jaghlqu l-bibien kollha.

Imma ma kienx facli

ghax fil-fruntiera kienu gà poggew lil dawk

li dejjem emmnu fil-kawza tahom

ghax hekk kien jaqblilhom.

Hbiebi qaluli:

"Ahrab ...ghada jista' jkun tard wisq."

U wiehed minnhom newwilli kurcifiss ckejken.

"Naf li ma tantx temmen imma zommu

b'tifkira tal-hbiberija taghna."

Ma ridtx niksru izda anqas ridt nilbsu

ghad li kellu katina mieghu

ghax hassejtni tac-cajt inxidd dak li ma nemminx fih.

B'mutur qadim hrabt lejn il-fruntiera

b'karti foloz

biex forsi nqarraq bis-suldati.

Meta wasalt zammewni

Ma emmnux li kont ser nohrog biex nigi lura.

"Ohrog dak kollu li ghandek fi bwietek."

u bla ma ridt

deher il-kurcifiss u l-katina.

U s-suldati ffissaw iharsu lejh ...xofftejhom tharrku

ghaxar sekondi li dehru twal.

"Alla tieghi," harget minn fommi

ghad li ma kontx nemmen.

Wiehed mis-suldati hadni ghall-genb

u beda jghajjat

izda meta tbeghedna mill-ohrajn

tani hjiel kif nista' nahrab

...ninqeda bic-cpar li kien idallam il-madwar kollu.

Hallejt il-mutur hdejhom

u mexxieni lejn il-kwartieri taghhom

imbaghad qalli:

"Igri u ahrab ...tisma' biss xi tiri

...tibzax ...ma jaghmlulekx hsara."

U grejt ghall-fruntiera Awstrijaka.

It-tiri smajthom car

imma komplejt nigri

kont naf li mhux qed jimmira ghalija.

Wasalt hdejn ix-xmara

u ghomt kemm kelli sahha

Kont hieles.

Is-snin ghaddew.

Illum kbirt u nghid ma' kulhadd

li l-eghzez haga li ghandi

hi l-kurcifiss li tani siehbi

li raddli lura l-fidi

li ommi kienet zerghetli f'qalbi.

Naf cert li minghajru f'buti

s-suldat ma kien qatt ihallini nahrab.

DR CORONATO GRECH M.D. jiktbilna dwar

FUQ XIEX JOHLOM IN-NEMEL?

Wahda mis-seba' karatteristici fundamentali tal-hajja hija s-sensittività ghall-ambjent; bhala ezempju anke mikrobu mikroskopiku kapaci jirrispondi ghall-prezenza ta’ l-ikel; u  ovvjament inti tiehu passi immedjati  (litteralment u kbar)  jekk forsi tinzerta tara xi barri gej jigri warajk.  U mhux l-annimali biss juru sensittività  imma anke pjanti ghax l-gheruq iduru ghal fejn hemm l-ilma u hafna weraq u ward jirrispondi ghall-prezenza u  d-direzzjoni tax-xemx.  Ghalina dawn ir-reazzjonijiet kollha jidhru  li donnhom ghandhom xi pjan,  kwazi  mahsub; imma kemm dan huwa minnu u kemm huma konxji dawn il-kreaturi?  Wara kollox x’inhuwa l-konxju?

Hija forsi daqsxejn ta’ sorpriza li l-konxju, fenomenu li huwa tant familjari ghalina, ghadu wiehed mill-misteri l-kbar tax-xjenza …u allura fih studju interessanti u affaxxinanti.  Bhala l-ewwel pass,  huwa apparentament ovvju li biex ikun hemm konxju jrid ikun hemm sistema nervuza, (li tikkonsisti minn mohh u nervaturi)  li trid tkun ikkumplikata mhux hazin;  u dan donnu jeskludi mill-ewwel il-pjanti u l-mikrobi mill-konxju.  Issa iktar ma nghaddu minn annimali semplici, kwazi mikroskopici, ghal dawk kbar u familjari,  iktar din is-sistema nervuza ssir kumplikata; per ezempju hydra, speci ta’ hanex bil-kemm jidher, ma ghandhiex mohh centrali, il-mohh ta’ nahla fih madwar 7,000 cellola jew newroni,  waqt li dak tal-bniedem fih madwar 15-il bijun.  Issa x’imkien f’din t-triq minn celloli mikroskopici ghal bniedem, insibu l-konxju li mill-mohh mhux biss jirregola l-gisem imma sar jaf jew sar konxju (wara kollox din il-kelma gejja mil-Latin consire 'tkun taf'), u  issa jista' jahseb, jimmagina, jibza', jiehu gost u altru li jara l-ambjent mod iehor. Però meta u kif gara dan matul l-istorja ta’ l-evoluzzjoni, ma nafux ghax mhux facli tara l-qabza tremenda li hemm mir-reazzjoniet elettrokemikali tan-newroni ghall-konxju, huwa x’inhu l-konxju.  Din id-dilemma tinsab ukoll fl-izvilupp tal-embriju jew fetu fl-utru ghax  meta tista' tghid li sar konxju,  jekk ghandu?

X’inhi r-relazzjoni bejn il-konxju u l-mohh kienet (u ghadha) problema fil-filosofija.  Forsi l-iktar filosofu maghruf li haseb fuqha kien il-Franciz Renè Descartes (1596-1650) li mieghu hija assocjata l-iktar l-ideja tad-dualizmu.  Huwa ssuggerixxa li l-punt ta’ kuntatt bejn id-dinja mentali ta’ l-idejat u dik fizika tal-gisem hija l-glandola pineali fil-mohh.  U ghalkemm illum nafu li din il-glandola ma ghandhiex din il-funzjoni li taha Descartes però xorta wahda l-argumenti tieghu fihom x’tomghod.  Minn naha l-ohra dawk il-filosfi li jahsbu li ahna ghandna rieda hielsa u li d-dinja ta’ l-idejat hija totalment differenti u indipendenti mill-gisem ikunu qed izommu mal-pozizzjoni mentalista.  U jerga' dawk  (generalment xjentisti) li ghalihom il-konxju huwa spjegabbli biss mir-reazzjonijiet elettrokemikali tan-newroni ikunu qed ihaddnu l-pozizzjoni materjalista.  Jekk dawn ghandhom ragun u jekk xi darba ghad insiru nafu kif jifforma l-konxju forsi ghad isir possibbli li nibnu magni, robots jew anke celloli hajjin li jkunu sofistikati bizzejjed li jsiru konxji.  Din l-ideja ta’ intelligenza jew konxju artificjali hija aspett iehor affaxxinanti u disturbanti fuq dan is-suggett.

Ghal hafna religjonijiet imbaghad il-konxju huwa sinonimu mar-ruh li tant hija indipendenti mill-gisem li kapaci tibqa' b’xi mod hajja  anke meta l-gisem ikun miet, fenomenu li ghad nippruvawh ahna stess meta nghaddu minn dan l-esperiment finali.

Dr Grech itemm dan l-artiklu fil-harga ta’ Gunju.