| + L-Iben t'Alla sar Bniedem
NOVEMBRU 2001 - Nru 423
Ma kienx jaf x’ser jaqbad jaghmel. Wahdu fuq gzira. Ma riedx jidhol ‘il gewwa ghax beza’ li jekk ma jibqax hdejn il-bahar ma jintebahx meta jkun ghaddej xi vapur vicin. Izda anqas seta’ jibqa’ bla saqaf fuq rasu. Ried xi forma ta’ harsien mill-elementi. Beda jigbor iz-zkuk u wara jiem ta’ hidma rnexxielu jsawwar gharix imdaqqas. Izda darba meta ssogra jidhol ftit ‘il gewwa fil-gzira, spicca f’nofs maltempata tal-biza’. Dahal jistkenn f’ghar waqt li sriep tan-nar imlew is-sema. Xita mill-inqas imma lehha wahda f’wahda u hsejjes tal-biza’ qisha li kull lehha xtaqet taharqu. Fl-ahhar bnazza u bilgri telaq lejn l-gharix li kien bena. Izda malli xiref fuq rih il-bajja ried jiddispra. L-gharix kien huggiega wahda. Xi sajjetta minnhom kienet hakmitu. Sehet xortih ghax ftakar kemm dak l-gharix kien swielu xoghol. Imma malajr nesa d-dwejjaq kollha meta lemah vapur riesaq lejn il-bajja. Kienu ntebhu li kien hemm xi hadd li ried l-ghajnuna ghax raw id-duhhan. Fil-hajja wkoll gie li ngergru u neqirdu u ftit nintebhu li dak li l-Mulej sawwar ghalina hu l-ahjar. WAQTIET LI JSIRU MUMENTI DEJJIEMA It-trejn kien ghoddu wasal u jien u shabi konna mghagglin ferm ghax malli ninzlu fl-istazzjon ridna naqbdu trejn iehor u ghalhekk ilkoll kemm konna qomna minn postna kmieni u ntasabna mal-bieba biex appena tinfetah
naharbu ghal fuq il-platform numru 2 bit-tama li nkunu hemm qabel jasal l-iehor.
U hrigna daqslikieku konna ppressati b’molla, girja wahda, grupp wiehed bl-imhatra min jasal l-ewwel qisna corma tfal ta’ l-iskola.
U fil-hegga biex infittxu naslu fuq il-platform rassejna u mbuttajna u bla ma ridna hbatna ma’ karettun li kien mimli frott u f’hakka t’ghajn munzelli ta’ laring u tiffieh spiccaw jitgerrbu fl-art. Imma hadd ma waqaf ghax kulhadd kien mghaggel. Anzi kien hemm min sahansitra tbissem.
Hassejtni hati iktar u iktar ghax sid il-frott deher ghadu zghir u tant infixel li bilkemm tharrek minn postu biex jipprotesta.
Waqaft u dlonk intbaht li t-tifel kien ghama qieghed hemm ghax ommu marret qadja zghira halliet lilu flokha ghad li xorta setghu jiehdu bla ma jhallsu imma d-dehra tieghu setghet forsi twaqqaf lil hafna milli jmiddu idhom u jahtfu.
U meta r-rassa naqset bdejt nigbor il-frott imwaqqa’ hafna minnu kien tghaffeg. Zgurajt lit-tifel li kollox ser ikun sew. Imbaghad qbadt karta ta’ $20 u poggejthielu f’idu.
Hares lejja bla ma rani u qalli: “Int min int? ...Nahseb li int Gesù!”
Dakinhar it-trejn ma lhaqtux imma allahares bqajt sejjer ghax id-dehra ta’ dak it-tfajjel u t-tbissima smewwija tieghu ghadha sal-lum tferrahni.
DR CORONATO GRECH M.D. jikteb NOVEMBRU Huwa l-hdax-il xahar tas-sena minkejja li ismu gej mil-Latin ‘novem’ ghal disgha; u dan ghaliex fl-istorja kkumplikata tal-Kalendarju (ara Il-Hbieb Isejhu Gunju 1987) meta dan kien ghadu dak Ruman antik, Novembru kien id-disa’ xahar. Imma meta Lulju ssemma ghal Gulju Cesare (c100 – 44qK) u Awissu ghal Awgustu Cesare (63 – 14 AD) huwa spicca fil-hdax-il post. U jinghad li anke Novembru riedu jsemmuh ghal imperatur iehor Tiberju (42 – 37AD), imma dan modestament (u mhux karettistikament ghall-imperaturi) irrifjuta. Sa dak iz-zmien Novembru gieli kellu 29 gurnata u anke 31 gurnata sakemm iddobba t-30 li baqa’ bihom. Ghal xi whud (inkluz l-awtur) Novembru meditteranju huwa fost l-isbah xhur tas-sena (fil-fatt kull xahar fih is-sabih tieghu) – is-shana, il-hedla u l-ghomma tas-Sajf ikunu telqu. Fil-fatt f’Novembru nkunu f’nofs il-Harifa bil-granet dejjem jiqsaru, bit-temperatura bil-mod niezla (f’Novembru medja ta’ 18°C) – minkejja s-Sajf ta’ San Martin – u ajrijiet mimlija shab cumulonimbus guz, xi halbiet tax-xita (medja ta’ madwar 80mm) u spiss bil-beraq, bit-tkarwit tar-raghad jew anke sajjetti fil-qrib (ara Il-Hbieb Isejhu Sett. – Nov. 1991). Huma cirkustanzi li partikularment igibu gost l-iktar jekk tinsab x’imkien komdu bi ktieb interessanti. U jekk imur id-dawl elettriku tant l-ahjar – ghax id-dawl (u r-riha) ta’ lampa tal-pitrolju, joholqu iktar gost u iktar varjetà (sakemm ma jcempilx dak l-imbierek telefon – ara Il-Hbieb Isejhu Gunju 1991). Intant, Novembru ma setax ma jolqotx l-immaginazzjoni kreattiva tal-poeti lokali u barranin. Il-poeta Malti Carmel Attard (1943 – 94) li f’‘Xita Novembrina’ jisthajjel li qed jistednuh is-shab sewdieni, hitan tas-sejjiegh imxarrba u l-inwiezeb tar-rahal waqt li huwa jitwennes taht hajt ta’ ghorfa; u l-poeta Ghawdxi Gorg Pisani (1904 – 98) f’‘Ghodwa ta’ Novembru’ jiddeskriviha bhala wahda b’xita bla hlewwa u bekkejja u ta’ dwejjaq u li tant tfakkru f’mejtin, funerali, oqbra u cimiterji. Meta l-Ingliz Robert Browning (1812 – 89) jsemmi: “Autumns wins you best by this, its mute
Appeal to sympathy for its
decay.” Waqt li l-Iskocciz Walter Scott (1771 – 1832) jiddeskrivi: “November’s sky is chill and drear November’s leaf is red and sear.” U iktar forsi car u tond Ingliz iehor Thomas Hood (1799 – 1845): ‘No warmth, no cheerfulness, no healthful ease, No comfortable feel in any member – No shade, no shine, no butterflies, no bees, No fruits, no flowers, no leaves, no birds – November!” Donnu ghal hafna Novembru jgib dawn is-sentimenti (u Novembru ta’ pajjizi ’l fuq certament huma differenti minn dak Meditteranju). Forsi minhabba t-temp ‘ikrah’ l-iljieli twal, is-sigar gherja, is-shab jhedded u l-kampanja ghadha niexfa qabel ma tibda thaddar sewwa. Novembru huwa assocjat mal-mewt, fil-fatt huwa maghruf bhala ‘x-xahar tal-mejtin’ (bhallikieku l-mewt, l-iktar ghal min jahdem qribha, mhix maghna matul ix-xhur kollha kemm huma). Intant, f’dan ix-xahar, forsi iktar minn xhur ohra, il-pubbliku jiftakar fil-mejtin u c-cimiterju. U ghal min ma joghgbux Novembru dan ix-xahar, bhall-ohrajn, malajr jghaddi, fil-fatt xahar biss iehor u jkun il-Milied! U gimgha ohra wara tkun sena gdida.
FORSI JINTERESSAWK Ara kif
L-awtur Samuel Parr kien maghruf hafna fost
shabu ghall-kapacità li “Jekk tmut qabli, jien niktibulek il-kliem ta’ fuq il-qabar.” “Tghidlix hekk!” qataghlu kliemu l-iehor. “Ghax iggaghalni naghmel suwicidju!!” Minn palk ghall-parlament Xi nobbli ppruvaw jikkonvincu lill-attur David Garrick biex johrog ghall-elezzjoni tal-Parlament. Izda Garrick li ma kienx ihobb il-pozizzjonijiet pubblici qatghalhom l-ghatx bil-perzut: “Nippreferi nahdem il-parti ta’ ragel kbir fuq il-palk milli ta’ iblah fil-Parlament!” Quando non posso piu’ …. George Bernard Shaw hu bla dubju wiehed mill-ahjar kittieba tas-seklu l-iehor. Kien jghid li hu inkredulu ...ma jemmen b’xejn. IZda lejn tmiem hajtu kellu dan xi jghid: “Emmint fix-Xjenza u hsibt li ser taghtina success u kwiet. Tatna gwerer u inkwiet. Illum jiddispjacini li kitbieti aktarx hajret hafna jitilfu l-fidi taghha biex jibdew jemmnu bhali. Issa jharsu lejja u jaraw ateu mitluf ghax ma ghandux ma xiex jigranfa.” Bejn konflitt ...jew tnejn
“X’int Kattoliku jew Protestant?” Ir-ragel twerwer. Ma ssograx iwiegeb ghax kellu hamsin fil-mija cans li jirrispondi hazin u addio x-xemx ta’ l-ghada. Izda dlonk gie hsieb f’mohhu u qallu b’kunfidenza: “Jien Lhudi, habib!” “Jien l-iktar Gharbi terrorista xortih tajba f’Belfast.” Cajta imma turina car li jizbalja bi shih min joqghod jilghab mal-principji.
Kardinal kien marid u talab lill-Papa jibghatlu l-barka tieghu. Il-Papa qallu: “Il-barka nibghathielek bil-qalb izda tinsiex tiehu wkoll il-medicina!”
Risposta f’waqtha Harold Wilson, il-Prim Ministru Ingliz fis-sittinijiet, kien qed jaghmel meeting u xi hadd mill-udjenza biex ifixklu ghajjat: “Rubbish ...rubbish!” Wilson waqaf mid-diskors li kien qed jaghmel u qal lil dan: “Habib ma kelli l-ebda hsieb li nitkellem fuq ir-rubbish imma jekk dan hu s-suggett favorit tieghek lest li noqghod nisimghek malli nispicca nkellem lil din l-udjenza.” AMULETI - jew dak li l-bniedem holom li seta’ jehilsu mill-hazen IL-PERLI Sbuhithom paxxiet lill-bnidem u hasibhom wild ix-xemx inkella l-qamar. Min sahansitra immagina li jiffurmaw meta sajjetta tolqot arzella u ghalhekk, il-perli saru l-ghaqda ta’ bejn in-nar u l-ilma.
U maz-zmien hasbuha li thares kontra l-mard mentali, Issaffilek demmek, tbieghdek minn mewta bikrija, turik il-periklu, twasslek b’sahhtek fid-destinazzjoni, tharislek sbuhitek, ma jista’ ghalik l-ebda annimal, ecc ecc.
Drawwiet antiki difficli jmutu.
Flok ihares lejn il-perlau jivvintalha xoghol li ma ghandhiex ahjar kieku l-bniedem ihares lejn l-arzella – omm il-perla - u jitghallem minnha.
Kieku kien jaf li l-perli jiffurmaw meta ftit ramel jidhol f’arzella u din tipprova tibni qoxra madwaru biex ma jdejjaqhiex!! Din il-qoxra l-bniedem isejhilha u japprezzaha bhala ‘perla’ - prezzjuza.
Kieku l-bniedem jaghmel bhalha u fejn jara l-hazin diehel fuqu jiqaflu u ma jhallihx idakkru zgur li jahsad aktar frott milli joqghod jistenna li l-perla ser tahdem ghalih.
Tiskanta meta tahseb ftit kemm tivvinta modi biex ma thallix il-hazin idakkrek. IR-RE U L-ERBA’ NISA TIEGHU
L-ewwel mara kienet thobbu hafna u kienet ghamlet sehemha fit-tiswir tal-gid u l-prosperità li kellu fis-saltna. Izda r-Re ma tantx kien jaghti kasha ghad li kienet thobbu daqs dawl ghajnejha. Izda darba faqqghet sajjetta fil-bnazzi. Ir-Re marad u l-marda kienet gravi ...ftit gimghat ohra u r-Re jingabar ma’ niesu. Beda jhewden fuq il-hajja lussuza li kellu u ghad li qattaghha ma’ erba’ nisa issa ser ikun wahdu. Ghalhekk staqsa lir-raba’ mara: “L-aktar li kont inhobb lilek. Zejjintek bl-ifjen hwejjeg u l-attenzjoni lejk ma qsamtha ma’ hadd. Issa li wasalt biex immut nitolbok tigi mieghi biex izzommli kumpanija?” “Zgur li le!” qaltlu mfantsa filwaqt li telqet b’imnehirha mxammar bla kliem u bla sliem. Ir-risposta u l-attitudni taghha hasshom bhal xabla b’zewgt ixfar fil-vixxri ta’ qalbu. Ir-Re, kollu mdejjaq, dar fuq it-tielet mara u lissnilha: “Habbejtek hajti kollha. Issa li ser immut, tigi mieghi biex ikolli lil xi hadd jakkompanjani?” “Le,” qaltlu deciza. “Daqskemm hi sabiha l-hajja! Meta tmut int jien nerga’ nizzewweg!” Telghet ghoqla fi grizmejh u hassu jiksah u jistordi. Imbaghad dar fuq it-tieni mara. “Dejjem ghandek kont nigi f’xi waqt difficli u f’kull okkazjoni sibtek ta’ riffied ghalija. Tigi mieghi issa la sejjer fil-vjagg ta’ bla ritorn?” “Jiddispjacini. Din id-darba ma nistax nghinek,” wegbitu t-tieni siehba. “L-iktar li nista’ naghmel hu li nigi sa fuq il-qabar tieghek!” Ir-risposta taghha hassha tolqtu daqslikieku sajjetta. Izda mbaghad instema’ lehen irqiq. “Jien nigi mieghek u nibqa’ qribek tmur fejn tmur.” Ir-Re hares ’il fuq ghal hdejn friexu u ra lill-ewwel mara tieghu. Kienet tidher imdejqa u rqiqa ferm – qisha qed tmut bil-guh. Ir-Re hassu jistejqer fi hsibijiet. “Kien messni hadt hsiebek kif suppost meta kelli s-sahha naghmel hekk!” qal b’karba ta’ tnehida. Fil-verità, ahna lkoll ghandna erba’ nisa f’hajjitna. Ir-raba’ mara hi gisimna. Ma ghandux x’jaqsam kemm naghtu kasu u nfissduh f’hajjitna, meta mmutu mhux ser jigi maghna. It-tielet mara hija l-gid, il-pozizzjoni u l-proprjeta’ taghna. Meta mmutu jispiccaw ta’ haddiehor. It-tieni mara hija l-familjari u l-hbieb taghna. Ma ghandux x’jaqsam kemm sibniehom qrib taghna, l-aktar li jistghu jaghmlu hu li jaslu b’xi bukkett ward sa fuq qabarna. Izda l-ewwel mara taghna hi ruhna, bosta drabi minsija fil-girja sfrenata ghall-gid, setgha u pjaciri. Madankollu r-ruh hi l-unika li tigi maghna, immorru fejn immorru. Ghalhekk hu hsiebha, issa la ghadek tista’! |
Spicca fuq gzira
wahdu ghax il-maltemp kaxkru ghal bosta jiem u d-dghajsa ckejkna li kellu
ma baqghetx tobdi t-tmun.
jikkomponi epitaffi (il-kliem li jinkiteb fuq qabar)
bil-Latin. Darba lil wiehed minn shabu qallu:
Kien qieghed f’Belfast ...il-belt li fiha hemm
glied qalil bejn il-Kattolici u l-Protestanti. Kellu bilfors johrog bil-lejl
u kien imwerwer li jisfa vittma ta’ xi fanatiku. U donnu qalbu hebritu ghax
meta kien fi triq dizabitata hass kanna ta’ revolver taghfas ma’ dahru.
Aghmel sehmek
Darba kien hemm re setghan li kellu erba’ nisa.
Izda l-aktar li kien ihobb kien lir-raba’ wahda. Kien ifissidha, ilibbisha l-ifjen
harir u jitmaghha l-ahjar ikel. Xejn ma kien jaghtiha hlief l-isbah u l-ahjar.
Anke lit-tielet mara kien ihobbha hafna. Kien mara sabiha u tghidx kemm kien
jiddandan maghha u juriha lil dinjitarji ta’ pajjizi ta’ girien! Madanakollu
kien jibza’ li xi darba ghad thallih biex tmur ma’ xi haddiehor. Lit-tieni
mara kien ihobbha hafna ukoll. Kien jafdaha hafna u hi kellha qalbha tajba u
l-pacenzja taghha lejh kienet bla limiti. Kull meta xi problema gholliet
rasha, lilha l-ewwel li kien jghid u minnha jistenna ghajnuna f’waqtiet
difficli.