John R Claypool jirrakkonta l-istorja ta' tewmin subien li trabbew dejjem ma' xulxin.  Kibru u fethu hanut u kienu sejrin tajjeb hafna.  Jiftehmu u jaqilghuha tajjeb.  U jaqsmu l-qliegh bejniethom ....bhal ahwa jew ahjar bhala tewmin.

Izda jum minnhom wiehed mill-ahwa halla karta ta' $5 fuq il-bank u mar jaqdi lil xi hadd.  Meta gie lura ma sabhiex u staqsa lil huh dwarha:

          "Ma rajtx flus fuq il-bank," qallu l-iehor.

          "Tghidliex hekk ghax hallejtha hawn zgur."

          "Kieku hallejtha hemm hemm ghadha ghax jien zgur ma missejthiex."   

U kelma ggib l-ohra ….bhalma jghid il-proverbju 'meta glieda titwal issir serp'.  U serp tassew saret ghax dik il-karta ta' hames dollari rnexxielha ggellidhom.  Infirdu ...armaw ghal rashom u minn tewmin hbieb kbar spiccaw ghedewwa.

Ghaddew is-snin u darba f'hanut wiehed minnhom gie ragel li qallu:

          "Snin ilu jien sraqtkom.  Hadtilkom $5.  Dejjem baqghet fuq il-kuxjenza.  Sraqtha ghax kont bil-guh."

          "Mur u rrepeti l-istorja tal-flus misruqa lil hija," qallu tal-hanut.

Ir-ragel ma setax jifhem ghax iz-zewgt ahwa kienu qed jibku!

Ghax fid-dinja facli ttawwal tilwima imma jiswa li fejn u sakemm tista' twaqqafha qabel ma titwal tant li ssir serp.

DAWN XEGHLU XEMGHA FLOK SEHTU D-DLAM

Qalb l-omm tehber.  Intebhet li sahhet binha sejra lura minkejja l-kura kollha li kienu qed jaghtuh.  U fl-ahhar il-Professur kellu jghidilha:

          "Ibnek ghandu l-leukemia.  Ma fadallux hafna izjed hajja.  Ma naghtihx iktar minn tlett xhur ohra."

L-omm tbellhet.  Kienet qed tistenna ahbar kerha imma mhux daqshekk.  Sentenza tal-mewt ghal tifel ta' 12-il sena.  Bkiet, izda lil binha ma riditx turih b'kollox f'daqqa.  Riedet thejjih ftit ftit.  U fuq kollox ma riditux jghix dawn il-ftit xhur imdejjaq.

          "Bobsy, x'bi hsiebek issir meta tikber?" staqsietu darba.

          "Dejjem xtaqt insir fireman ...biex nghin lil min ikun qata' qalbu mill-hajja ...insalva lil dak li ma jkunx baqaghlu tama."

L-omm maret fil-Headquarters tad-Dipartiment tat-tifi tan-nar u ma' l-ufficcjal inkarigat stqarret l-istorja kollha.  Dan inzerta bniedem ta' qalb kbira li fehem xewqet l-omm u xewqet binha.

          "Halli f'idejja.  Ser naghmel uniformi apposta ghat-tifel tieghek u l-gimgha d-diehla naghzlu gurnata u fiha ibnek isir wiehed minna.  Jigi hawn ...jiekol maghna u johrog maghna."

          "Ma jiflahx ghal hafna kumbatt," qaltlu l-omm.

          "Int halli f'idejja.  Naf kemm jiflah u ma naghtihx iktar milli jista' jgorr.  L-importanti li ghal jum, Bobsy tieghek ikun ghex holmietu."

U hekk gara.  Bobsy sab ruhu hdejn il-firemen l-ohra.  Jitkellem maghhom u bhalhom liebes ilbies ta' kontra n-nar u kappell bl-arma tal-kumpanija.  U maghhom hareg meta cempel it-telefon u nqala' l-ewwel hruq tal-jum.  Jiftah l-ilma, u jghin kif jista'.  U f'dak il-jum hareg tliet darbiet u minkejja li sahhtu kienet dghajfa, baqa' jinsisti u hassu importanti.  Ommu tghid li qatt ma rat lil binha ferhan daqs dakinhar meta qlub generuzi ppermettew lil binha jsir dak li dejjem xtaq ...fireman.

U meta Bobsy wasal fl-ahhar, dawn il-firemen ma nsewhx.  Ftehmu ma' l-awtoritajiet ta' l-isptar u ghamlu, ghalih biss, dimostrazzjoni ta' helsien proprju mit-tieqa tal-kamra tieghu.  Minnha dahlu shabu l-firemen ghad li kamartu kienet fit-tielet sular.  Armati b'kollox.

          "Gejna nsellmulek habib ckejken taghna," qalulu.

U Bobsy tbissem.

          "Hekk dejjem naghmlu meta xi hadd minn shabna jkun l-isptar.  Is-soltu nghaddu mill-bieb.  Ghalik ghamilna arrangament specjali ghax nafu li thobb ir-riskju marbut ma' xogholna."

Bobsy hares lejn il-firemen li kienu madwaru.

          "Ghamiltuni ferhan.  Issa naf li intom ilkoll tqisuni fireman!"

Qlub generuzi li xeghlu xemgha flok sehtu d-dlam.

Dr Coronato Grech M.D. ikomplu l-artiklu dwar

Il-HUMAN GENOME PROJECT

Intant, ricerka fuq x’ikunu sewwa sew dawn il-kromosomi baqghet dejjem sejra, per ezempju l-Izvizzeru Fredrich Miescher (1844 – 95) sab li l-materjal jikkonsisti l-iktar f’nucleic acids waqt li l-Germaniz Albrecht Kossel (1853 – 1927) sab l-erba’ bases principali (adenine, guanine, cytosine, u thymine) waqt li student tieghu, ir-Russu Phoebus Levene (1869 – 1940) sab dettalji fl-istruttura kemikali taghhom.  Sa madwar l-erbghinijiet dahlet il-konvinzjoni li l-kimika ereditarja huma dawn in-nucleic acids (u mhux il-proteini kif kien mahsub qabel) li wkoll jinsabu f’varjetà kbira.  Imma kif inhuma mibnija u kif jaqdu dmirhom?  Hafna ricerkaturi kienu jahdmu fuq dawn il-linji nkluz Rosalind Franklin (1920 – 58) u Linus Pauling (1910 – 97) imma t-tnejn li sabu dawn is-soluzzjonijiet kienu l-Amerikan James Watsen (1928 -    ) u l-Ingliz Francis Crick (1916 -    ) li fil-1953 sabu l-istruttura ta’ kif in-nucleic acids flimkien ma’ xi kimici ohra jibnu molekula twila li hija f’forma ta’ sellum mibrum f'forma spirali, b’erba’ tipi ta’ skalluni.  Dan hu d-DNA (ghal Deoxribose Nucleic Acid).  Fir-riproduzzjoni dan is-sellum (jew zipp kif gie mxebbah ukoll) jinfetah u kull nofs jigbor il-partijiet li jaqblu mieghu (il-bases tan-nucleic acids jaghmlu pari specifici ma’ xulxin) u b’hekk jiffurmaw zewg molekoli tad-DNA, wahda ghal kull cellola.  Minn naha l-ohra fil-fertilizazzjoni ta’ bajda minn sperma, ta’ l-istess speci, dan il-materjal genetiku jithallat u b’hekk johorgu karatteristici godda li wara kollox huwa l-ghan specifiku tas-sess.  Instab ukoll li partijiet mid-DNA li jissejhu genes jikkontrollaw funzjonijiet partikulari u li meta jintirtu jirrizultaw f’karatteristici specifici e.z. ghajnejn zoroq, kulur tax-xaghar ecc.  Ix-xoghol principali li issa kien baqa’ huwa liema parti tad-DNA tirregola liema funzjoni, fi kliem iehor x’inhuwa d-dizzjunarju li minnu huwa miktub il-ktieb tal-hajja.  U hawn jidhol il-Human Genome Project.

Kull wahda mill-10 trilljun cellola fil-gisem (bl-eccezzjoni tac-celloli homor tad-demm li ma fihomx nukleju) fiha fin-nukleju l-materjal genetiku li jikkonsisti bazikament mill-molekola gganteska DNA li fiha madwar biljun atom imma li huma biss ta’ hames tipi: idrogenu, karbon, nitrogenu, ossigenu u fosfru.  Dawn huma mibnija fi tlett tipi ta’ molekoli: phosphoric acid, zokkor (ribosa) u erba’ bases.  Id-DNA umana fiha madwar sitt biljun bazi (dik tal-pjanta tal-gilju fiha madwar 600 biljun) u huma dwan li huma mqassmin fi gruppi ta’ madwar 1000 u 3000 li jiffurmaw il-genes u li minnhom f’DNA hemm madwar 100,000.  U biex tkun kompluta l-istampa, fid-DNA, bejn dawn il-genes, hemm sensiliet twal ta’ bases li ghadna ma nafux x’inhuma sewwa u apparentament ma ghandhom l-ebda uzu kif jidher minn isimhom ta' 'junk'.  Ghalkemm kull cellola fiha DNA bl-istruzzjonijiet kollha però kull cellola taghmel ix-xoghol taghha biss, ghax dawk il-partijiet tad-DNA mhux uzati jigu ssuppressati.  Intant, din il-kollezzjoni kollha ta’ informazzjoni fid-DNA tissejjah il-genome u l-Human Genome Project ghandhu l-mira li jkun jaf preciz is-sekwenza ta’ dawn l-eluf ta’ konnessjonijiet go l-eluf ta’ genes.  Mhux bicca xoghol facli!!

(Dr Grech ikompli dan l-artiklu fil-harga ta' Novembru )

FORSI JINTERESSAWK

Mhux kulhadd isib xortih

Kien ma' martu u habtu bil-karozza.  Meta stenbah staqsa:

          "Mitt?"

          "Iva ...mitna t-tnejn," sema' lil martu tghidlu.

          "U fejn qeghdin?" rega' staqsa.  "Il-genna!"

          "Le, ghaziz zewgi ...m'ahniex il-genna."

          "Mela ...l-purgatorju?"

          "Anqas ...Imma tinkwetax.  Ser inkun hdejk ghal dejjem."

          "Issa naf ghax jghidulu nfern!" karab ir-ragel.

Hin li titkellem ...hin li tiskot

Darba guvnott mar fejn Socrates biex jghallmu s-sengha ta' l-oratorija ...kif titkellem pubblikament.  U dan il-guvnott beda jghid u jghid dwar kemm studja, kemm irrifletta, kemm analizza.  Tant li Socrates waqqfu u qallu:

          "Habib, ser ikolli ngaghlek thallas hlas doppju.  Hlas biex titghallem tiskot u hlas iehor biex titkellem biss meta jkun hemm il-htiega."

Patta b'ohra

Mark Twain mar fejn gâr u qallu li xtaq jissellef ktieb:

          "Bil-qalb kollha.  Basta tuzah fil-librerija tieghi."

Xi jiem wara l-gâr ried jissellef il-mohriet ta' Twain.  U dan wiegbu:       

"Bil-qalb kollha.  Basta tuzah fil-gnien tieghi!"

Uqija esperjenza vs ratal taghrif

Kienet l-ewwel tarbija.  Kellha biss ftit xhur.  U bdiet tibki u tolfoq.  U l-omm zaghzugha griet ghal-librerija u fethet ktieb.  U bdiet tqalleb u tqalleb.  Dak il-hin dahlet ommha:

          "X'ghandha t-tarbija?"

          "Ma nafx.  Ghalhekk gejt hawn biex nara x'jghid il-ktieb!"

          "Isma' minni.  Halli l-ktieb f'postu u erfa' t-tarbija."

Kultant l-esperjenza tal-hajja tghallmek iktar mill-kotba u ghalhekk parir tal-genituri jghodd anke jekk mhumiex ta' skola kbira.

Kwistjoni filosofika

Kien sinjur u kien ihobb jilghab il-billiards imma ma kienx jilghab tajjeb.  Bosta kienu jmorru jilaghbu mieghu.  Imma l-bicca l-kbira ma kinux imorru ta' spiss ghax kienu jiddejqu peress li s-sinjur kien jilghab bil-mod wisq.  Xi hadd darba staqsieh:

          "Imma ghax tilghab tant bil-mod, x'wahda din?"

          "Ghax iktar ma nilghab bil-mod, inqas nitlef!"

Kollox bil-kontra

Qatt ma kien rifes ir-Russja.  Imma mar izur habib tieghu.  Jum wiehed f'kesha kbira, hareg minn dar habibu biex jaghmel mixja fil-kampanja.  Imma ha l-qatgha ta' hajtu meta quddiemu lemah ors daqs dinja.  Hares madwaru, ra zokk ta' sigra u mar bilgri biex jiehdu f'idejh imma dan kien imwahhal ma' l-art ...kollox iffrizat.  Ir-ragel, imdorri dejjem f'artijiet shan qal:

          "Imma dan x'pajjiz hu?  L-annimali feroci jhalluhom hielsa u jorbtu z-zkuk li tista' tiddefendi ruhek bihom!"

JIEN IL-BIBBJA

Jien il-Bibbja, il-librerija t'Alla.

Fuq kollox jien il-Verità.

Ghal pellegrin ghajjien, jien l-

       ghaslug li fuqu jistrieh.

Ghal min jghix fid-dlam, jien

       id-dawl.

Ghal min tilef it-triq, jien il-

       gwida.

Ghal min hu marid bid-dnub,

       jien il-fejqan.

Ghal min jaqta' qalbu, jien it-

       tama.

Ghal min hu ghaddej mill-maltemp tal-hajja, jien l-ankra soda.

Ghal min qed ifittex is-salvazzjoni, jien nurih l-awtur taghha.

Jien il-Bibbja, il-kelma t'Alla.

INKWADRI TA’ ISPIRAZZJONI GHALL-HAJJA TA’ KULJUM

Kienet l-eqqel tax-Xitwa f'Chicago

s-soqfa kienu mburgati bis-silg

Robert McGrath ra lil martu

diehla fil-garage

ggib xi kaxxi.

Sekondi wara s-saqaf tal-garage sfronda.

Robert hareg jigri

qabad pala

u f'hakka t'ghajn

qabad jimpala s-silg

u jarmi l-bcejjec tal-bini.

Jghajjat bla ma jieqaf sekonda

bl-gharaq jghaqqad ma' wiccu.

Wara li nehha xi njam

sema' lehinha

u ra idha!

Fi ftit minuti

rnexxielu jhaddan mieghu

lil martu filwaqt li beda jolfoq

bhal tarbija.

Li ma kienx jaf

Robert kien li martu kienet

digà barra meta waqa' s-saqaf.

Kienet harget

mill-bieb ta' wara.

Meta ndunat li zewgha

qed ihaffer minhabba fiha

regghet dahlet mnejn harget

biex l-att erojku

ta' zewgha jkun shih.

Riditu jkun l-eroj taghha.

Ma kinitx lesta li tiksru.

Ghaliha s-sodisfazzjon

li jhoss meta f'qalbu jghid

li kellu jkun hu li salvaha,

hu ikbar

mill-qatgha bikrija

tat-tragedja li kienet se ssehh.

L-imhabba kultant

trid taqbez il-limiti tar-realtà.

IS-SITT SENS

Tkun f'belt barranija, qed thuf f'toroq li ghadek qatt ma ghaddejt minnhom.  Thares lejn wicc in-nies u ma tarahom xejn laqqghiena.  Mhux biss.  Tibda thoss 'il min ihares lejk.  Xi haga fik tghidlek biex timxi ghan-naha tal-lemin fejn hemm il-qalba tal-belt.  Tista' tafda s-sens ta' orjentament tieghek?  Imma veru li hemm xi hadd li qed ihares lejk b'mod stramb?  Kemm nistghu nibbazaw il-gudizzji taghna fuq dawn il-hsus ta' mohhna?  Dan l-ahhar, in-newroxjentisti tad-dinja kollha qed jaghtu importanza misthoqqa lil dawn l-aspetti xejn maghrufa ta' mohhna.  Huma aspetti mudlama izda li ma jsirux bi hsieb konkret.  Dan huwa ftit minn dak li sabu.

Is-sens ta' biza'

Film ta' Alfred Hitchcock bizzejjed biex ireghdilna x-xewka ta' daharna.  Inkunu komdi fuq is-sufan quddiem it-television u safrattant, il-hsejjes, id-dalma, il-muzika, ucuh makabri donnhom kollha ghalenija biex ibezzghuna.  Hitchcock huwa mghallem ta' din is-sengha.  Nafu li ma ghandniex ghalfejn nibzghu u safrattant nitwerwru.  Imma ghalfejn?  Dan is-sens huwa importanti biex nghixu.  Kien aktar importanti ghall-bniedem ta' eluf u eluf ta' snin ilu.  Huwa importanti sakemm ma jihux proporzjonijiet ta' fobija - biza' esagerat minn xi haga.

Intuwizzjoni

Imma ghala tista' tibza' meta kulma hemm dalma sfiqa u muzika makabra?   Il-periklu ma jidher imkien.  Il-verità hi li parti mill-hajja mentali taghna tghix 'il barra minn dak li ahna konxji tieghu.  Hi maghmula minn intuwizzjonijiet li ghandhom gheruq fondi f'mohhna.  Il-lingwa tehdilna hafna minn dak li ahna konxji tieghu.  Mijiet ta' eluf u miljuni ta' snin ilu meta l-bniedem kien ghadu ma zviluppax il-lingwa dan is-sens ta' intuwizzjoni kien importanti hafna ghalih biex seta' jghix.

Il-hsieb rieqed

Tista' tafdahom l-intuwizzjonijiet?  F'kazijiet ta' emergenza, iva.  Il-haddiem tat-tifi tan-nar jghid lil shabu biex jersqu lura u appena jsibu ruhhom fis-sod, is-saqaf li warrbu minn fuqu jcedi.  Inkella t-tabib li jordna kors ta' antibijotici u wara jinstab li t-tarbija tkun helset minn bidu ta' infezzjoni.  Huma kazijiet li apparentament jidhru bla ebda spjegazzjoni.  Izda bizzejjed li inkonxjament il-haddiem tat-tifi tan-nar sema' zaqziqa li ma tantx ghogbitu nkella t-tabib ra nifs it-tarbija kemmxejn batut biex tinduna mnejn nibtu dawn il-hsibijiet li salvaw hajjiet.  Linus Pauling u Jonas Salf, zewg rebbieha tal-Premju Nobel, isostnu li x-xoghol rispettiv taghhom beda minn hsibijiet li huma ma kellhom l-ebda kontroll fuqu izda li hadilhom snin biex ippruvaw dak li kienu hasbu.

Sens ta' orjentament

Is-sens ta' orjentament ta' certi annimali huwa leggendarju.  Ghasafar migratorji jsegwu l-gibda manjetika tad-dinja u kapaci jsibu triqathom eluf ta' mili boghod.  Ix-xjentisti jahsbu li anke l-bniedem, fil-profond tal-mohh ghandu celloli li jaghmluha ta' boxxla.  Eleanor Maguire li tahdem fl-Istitut ta' Newrologija ta' Londra sabet li t-taxi drivers Londonizi ghandhom dan is-sens qawwi hafna iktar minn min jaghmel xoghol iehor.  Izda biex niskopru l-mod ezatt ta' kif jahdem dan is-sens ghadna kemmxejn lura.

Is-sens tal-hin

Jezistu nies li kapaci jqumu minuta qabel ma jdoqq l-izveljarin.  Martha Gilette, li tahdem fl-Università ta' Illinois tghid li sa issa hadd ma jaf liema parti tal-mohh taghmel din l-azzjoni però jidher li go fina ghandna arlogg bijologiku li kapaci jzommilna r-ritmu ghal 24 siegha kuljum.  Dan jirregola l-varjazzjonijiet tat-temperatura, il-pressjoni, l-ormoni u c-ciklu ta' rqad u qawmien.

It-telepatija

Huwa qawwa ohra li ghadha ma gietx ippruvata.  Il-mohh taghna ghandu habta li jibqa' jiftakar koincidenza u jinsa kemm-il darba tkun zbaljajt.  Hija kaz tipiku ta' kif jahdem il-mohh.