Tarah ghaddej mit-triq zgur li ma kontx tahseb li hu xi skular.  Ilbiesu mcercra, xaghru mhabbel, dahru milwi.  Izda taht dik is-sura kien hemm qalb nobbli u mohh intelligenti hafna.  Studjuz fqajjar.  Hekk kien Murellus.

U darba kif kien ghaddej fi triq hassu hazin u xi hadd gabru u hadu fl-eqreb sptar.  Kien sptar tas-sinjuri imma t-tabib principali, meta rahom dehlin bih, halliehom u lil siehbu qallu bil-Latin biex ta' madwarhom ma jifhmuhomx:

          "Hallihom idahhluh hawn.  Ghad li fqir u ma jiswa ghal xejn lilna jservina biex nesperimentaw fuqu.  Almenu jkun sewa ghal xi haga f'hajtu."

U b'ghageb tat-tabib u siehbu, Murellus wiegbu bl-istess lingwa:

          "La ssejjahx ma jiswa ghal xejn kull bniedem li ghalih is-Sinjur taghna Gesù ssallab."

Dewwewh malajr u tellquh 'il barra ...ghax kienu donnhom jisthu jharsu lejh.

Bhalma nisthu ahna jekk xi darba nkunu ghalaqna l-bieb ta' qalbna f'wicc xi hadd li jkollu bzonn l-ghajnuna.  Nisthu meta nisimghu lill-Mulej jghidilna:

          "Kont bil-guh u ma tmajtunix, bil-ghatx u ma sqejtunix, barrani u ma lqajtunix, marid u ma gejtux tarawni."

Jalla hadd minna ma jgarrab din il-misthija.

DAWN XEGHLU XEMGHA FLOK SEHTU D-DLAM

-tirrakkonta Mary Cooper fis-sensiela ‘Christopher Notes’

Niftakarha qisu lbierah.  Dhalt id-dar mill-iskola u lmentajt ma' ommi ghax sehbiti, tfajla sewda, kienet hallietni nistenna ghalxejn u ma gietx tiltaqa' mieghi kif ftehimna.  U jien ghidt:

          "Dawn is-suwed kollha l-istess ...mhux kapaci jzommu kelma."

U dlonk nisma' ghajta minn nannu.  Sar infern f'sekonda.  Qisni dghajt b'ommi.  U b'wicci ahmar nar qalli:

          "Ara tiddistingwi bejn bojod u suwed.  X'tiswa l-qoxra ta' barra?"

Nghidt il-verità tbellaht.  Qatt ma stennejt ghajta bhal dik.  Hallejtu jikkalma u qrobt lejn fejn kien.

          "Skuzani nann ta' dak li gara l-ewwel.  Jiddispjacini."

In-nannu pogga l-pipa fil-genb ta' halqu kif kien dejjem jaghmel meta jibda jirrakkonta:

          "Mary ghandek tkun taf li meta jien kont zaghzugh kont issehibt mal-KKK ...socjetà mwaqqfa mill-bojod li l-halfa taghhom kienet li jeqirdu minn wicc l-art il-Lhud, il-Kattolici u s-suwed.  U jien kont maghhom.  U bhalhom hlift il-halfa.  Izda gara li darba nhraqt fuq ix-xoghol.  Hajti kienet imdendla b'xaghra.  Kien zmien difficli hafna ghalija, ghan-nanna u ghal ommok.  U f'dawn il-granet sibt ghajnuna kbira mis-sorijiet kattolici li kienu jikkurawni fl-isptar.  Il-hin kollu ma' genbi biex iservuni u b'delikatezza jqallbuni ghax gismi kien pjaga wahda.  Familja Lhudija li kienet toqghod hdejna kienet twassal kuljum lin-nanna l-isptar.  Toqghod tistennieha u tatha wkoll xi flus ghall-bzonnijiet ta' kuljum.  U lil ommok konna nhalluha ma' mara twajba ...sewda li kienet izommha mat-tfal taghha, titmaghha u tara li ma jkun jonqosha xejn.  U dan mhux ghal jum u tnejn imma ghal xhur shah.  Xhur ta' kura fl-isptar mas-sorijiet, xhur ta' tragitt lejn u mill-isptar mill-familja Lhudija u xhur ta' harsien minn dik il-mara s-sewda.

Meta hrigt mill-isptar ma mortx iktar ghal-laqghat tas-socjetà li semmejtlek anzi ghamilt hilti kollha biex nikxef hidmiethom ghax l-esperjenza wrietni li l-pregudizzji kontra dak u l-iehor joholqu spirtu ta' glied u tilwim li hafna drabi jwassal ghat-tixrid tad-demm.  L-esperjenza ghallmitni li l-qalb tajba u l-hniena jistghu jkunu f'qalb kulhadd ....kemm jekk huma kattolici, kemm jekk huma Lhud u kemm jekk huma suwed."

In-nannu hareg il-pipa.  Ir-rakkont kien spicca.  Izda l-grajja baqghet f'mohhi u nemmen li tibqa' f'qalbi ghal dejjem.  Kien xeghel f'qalbi xemgha li ghad li ghadda hafna zmien ghadha ddawwal mixjieti.

DR CORONATO GRECH M.D. jikteb dwar

Il-HUMAN GENOME PROJECT

Dan l-ahhar issemma fl-ahbarijiet li ghadu kemm intemm l-hekk imsejjah Human Genome Project u li issa ghandna f’idejna l-kodici ta’ kif jinbena gisem uman.  Xi jfisser dan?

Il-gisem uman huwa maghmul minn celloli, madwar trilljun 10¹² jew 100000000000 (nehhi xi biljun ’l hawn u ’l hemm, ghax ovvjament hadd ma qaghad jghoddhom wahda wahda; fil-fatt kull sekonda l-gisem jifforma miljuni ta’ celloli waqt li miljuni ohra jispiccaw tant li kwazi tista’ tghid li mil-lum ghal ghada int bil-kemm ghandek l-istess gisem!)  Dawn ic-celloli kollha huma organizzati biex jaghmlu x-xoghol differenti taghhom li jikkoperaw ma’ xulxin kull wahda b'funzjoni differenti.  Sa minn zmien ilu nstab li kull cellola fiha nukleju (mil-Latin ghal ‘gellewza’ - parti zghira tonda u generalment fic-centru).  L-osservazzjoni ghamilha l-botanista Skocciz Robert Brown (1773 – 1858).  Instab ukoll, minn fost l-ohrajn, il-Germaniz Walter Flemming (1843 – 1905) li dan in-nukleju huwa importanti fir-riproduzzjoni tac-celloli, waqt li Germaniz iehor Wilhelm von Waldeyer (1836 – 1921) sab il-materjal importanti ghal dan u semmieh ‘kromosomi’.  Kull cellola fil-gisem (apparti minn dawk homor tad-demm) ghandha nukleju u kromosomi, però fl-1885 il-Belgjan Edward von Benedem (1846 – 1910) sab li meta jifformaw ic-celloli riproduttivi, il-bajda u l-isperma, in-numru ta’ kromosomi jonqos bin-nofs u li allura fil-fertilizazzjoni n-numru originali jerga’ lura ghan-normal.  Dan in-numru ta’ kromosomi jvarja u kull speci ghandha n-numru specifiku taghha, il-bnedmin ghandhom 46 kromosomi f’kull cellola (xi annimali u pjanti ghandhom inqas jew iktar) u jekk hemm xi wahda nieqsa jew zejda jinholqu l-problemi ez. jekk hemm 47 kromosomi r-rizultat ikun Down’s Syndrome jew Mongolizmu, kif sar maghruf fil-1959.  Però l-istorja tal-genetika bdiet madwar seklu qabel.

Gregor Mendel (1822 – 1884) kien patri Agostinjan minn Silesia (illum ir-Repubblika Ceka) li ghamel sensiela twila ta’ esperimenti fuq il-pjanti tal-pizelli fejn sab li certi karatteristici (ez. pjanta qasira jew twila) jintirtu skond regoli precizi matematici.  Mendel ukoll ipprova jsib l-istess haga fin-nahal imma certu nahal li pproduca tant kien feroci li beda jniggez lil kulhadd u kellu jeqridhom.  Mendel baqa’ hadd ma jaf bih, ir-rizultati ppubblikahom f’gurnal oskur u anke l-patrijiet shabu qatt ma ghogobhom xoghlu.  Il-pirjol li gie warajh haraqlu l-karti kollha.  Però fil-1900 l-pubblikazzjonijiet tieghu nstabu u ricerkaturi bhal botanista Olandiz Hugo de Vries (1848 – 1935) li ndipendentement skoprew ir-regoli ta’ l-eredità, tawh il-kreditu li haqqu.

Ricerkaturi ohra komplew l-istudju tal-genetika (isem li hareg bih il-biologista Ingliz William Bateison fil-1902).  Fost l-iktar importanti kien hawn l-Amerikan Thomas Morgan (1866 – 1945) li studja certu dubbien tal-frott li fih hafna karatteristici vantaggjuzi x’tistudju bhal generazzjonijiet qosra u ftit kromosomi) u sab li l-karatteristici sesswali jinsabu biss fuq certi kromosomi, kromosomi X femminil, dik Y maskil (ghalkemm xi annimali partikularment certi ghasafar hija dik mara li ghandha kromosoma Y).  Instab ukoll, iktar tard, li certu mard jintiret minhabba dawn il-kromosomi (u allura jintirtu jew fin-nisa biss, jew fl-irgiel biss) bl-iktar marda famuza hija l-emofilja u bl-iktar vittmi famuzi kien xi pazjent irjali, ez. it-tifel tal-Kzar Nikola II tar-Russja, marda li affettwat lid-dinja ghax biex ifejqu gie l-patri notorju Grigoriy Rasputin (?1871 – 1916) li kompla qajjem dizgwit li ghen ghar-rivoluzzjoni Kommunista li tant affettwat lid-dinja.  Minn naha l-ohra Edward VII tar-Regina Vittorja tal-Ingilterra ma wiritx din il-marda (ghad li huh Leopoldu ma kellux xortih daqstant tajba) u ghalhekk illum il-familja rjali Ngliza ma fihiex (s’issa!) l-emofilja.

(Dr Grech ikompli dan l-artiklu fil-harga ta' Ottubru)

FORSI JINTERESSAWK

Hajja ta' talb

L-awtur celebri Louis Stevenson kien ihobb jingabar mal-familja u flimkien jghidu t-talb ta' qabel l-irqad.  Kienet qisha cerimonja religjuza li kienet tirrepeti ruhha kuljum.  Imma darba Louis qam ftit qabel beda t-talb u hareg 'il barra.  Martu marret warajh ghax hasbitu qed ihossu hazin.

          "Le, le, m'ghandi xejn imma l-lejla ma nistax nghid il-Missierna ghax f'qalbi ghadni ngorr il-qilla kontra siehbi li nhoss li ma mexiex tajjeb mieghi.  Nittama li sa ghada nkun hfirtlu halli nkun nista' bhas-soltu nitlob maghkom."

Ghandu jkun li ....

Meta Churchill kellu 'l fuq minn 80 sena kien ghadu jattendi l-Parlament.  Darba xi membri tal-Parlament kienu qed jitkellmu u kif Churchill ghadda minn hdejhom wiehed minnhom qal minn taht l-ilsien:

          "Ghandu jkun qed imur xi ftit minn mohhu."

U Churchill pront pront wiegbu:

          "U ghandu jkun anqas tant ghadu jisma'!"

Kien jiggosta lit-tifla tieghu tpitter u thazzez fuq kull bicca karta li taqa' taht idejha.  Darba gietu l-kurzità u qalilha:

          "Ghaziza tieghi, int x'taghmel meta tpitter?"

          "L-ewwel nahseb u mbaghad naghmel sinjal madwaru," wegbitu l-filosfa z-zghira.

Mohh ta' bniedem ...gudizzju ta' bniedem

Kongregazzjoni Protestanta kienet iffissata li l-Hadd ma jsir l-ebda xoghol jew loghob.  Kienet tghid: "Il-Hadd tal-Mulej."

Darba l-Ministru ta' dik il-knisja wasal fuq l-iskates u l-parruccani bdew ilumuh ghax 'hadem' nhar ta' Hadd.  U saret laqgha bejn il-kbarat u qatghuha hekk:

          "Jekk il-Ministru ha pjacir jiskejzja, allura dineb.  Imma jekk bata biex wasal, ma kiser l-ebda kmandament."

Kos, kemm nifilhu nkunu dojoq meta ninterpretaw il-ligi b'legalizmu zejjed u ninsew li Alla hu Missier.

B'dak li qal ....

Gurnalist li kien qed jisma' kelliemi li ftit kien jaqbel mieghu rrappurtah hekk:

          "Beda jitkellem tqil biex minghalih jimpressjona lil erba' boloh li kienu qed jisimghuh.  Naf x'jien nghid ghax kont maghhom!"

Patta b'ohra

Suldat Amerikan kien qed jitkellem ma' Picasso u ma damx idurlu mal-lewza biex jghidlu li hu ma tantx kienet tinzillu l-Arti Moderna.  Qallu li ma jara xejn ta' interess fiha ghax ma tirraprezenta xejn reali.

Izda ftit wara s-suldat urieh ritratt ckejken tat-tfajla tieghu.

          "Ommi ma, int gharus lil wahda zghira daqs gurdien ta' l-imramma?"

INKWADRI TA’ ISPIRAZZJONI GHALL-HAJJA TA’ KULJUM

Robin Jones Gunn tirrakkonta l-grajja

ta' meta kellhom imorru joqoghdu f'belt ohra:

 - Binti Rachel ta' 7 snin

ma xtaqitx kieku thalli warajha

lil habibtha Kirstin.

Xtaqet nehduha maghna.

Kont naf

li binti ser thossha hafna l-firda

U ppruvajt naljenaha billi nghidilha

li anke fl-iskola l-gdida ser ikollha hbieb godda.

"Jien lill-Bambin tlabtu

biex ikolli habiba ohra

jisimha Kirstin u b'xaghrha twil kannella ...bhall-ohra."

Ghalxejn ippruvajt nghidilha li t-talb mhux hekk.

Trid tara xi jrid jaghtik Gesù mhux trid bilfors dak li

joghgbok. Imma mur fehemha!

Waslet l-ewwel gurnata

ta' l-iskola.

Morna niltaqghu ma'

l-ghalliema u t-tfal l-ohra

tal-klassi.

Sibna d-desk immarkat 'Rachel'.

Ma ridtx nemmen lil ghajnejja

meta fuq id-desk tal-qrib kien hemm miktub l-isem 'Kirstin'.

"Ara," ghidtilha. "Hawn wahda jisimha Kirstin."

"Ma tafx!  Jien hekk tlabtu lill-Bambin."

U l-istaghgib kompla zdied meta tfaccat Kirstin

...ma hemmx ghalfejn nghidu li

Kirstin kellha xaghar twil sabih kannella.

Il-harsa tat-tifla kienet wahda ta' sodisfazzjon.

Bdejt nifhem xi ftit xi jfisser titlob b'konvinzjoni.

XHUR ...SNIN ... SEKLI ...MILLENNJI

In-numru 2000 gibed hafna attenzjoni.  Ilna snin nisimghu biz-zerniq ta' din is-sena ...is-sena millenarja.  Issa li dalwaqt tghaddi mas-snin l-ohra donnha l-istennija ghal xi haga specjali ghaddiet ukoll.  Izda z-zmien minn dejjem habbat mohh il-bniedem u kienu bosta l-qwiel li damm fuqu.   Iflihom dawn li gejjin u xi haga x'tixtarr issib zgur.

Sena hazina ghandha tlettax-il xahar.

Mitt sena ma jirrangawx il-mument li fih tlift unurek.

Mitt sena ta' niket ma jhallsux dejn.

Mitt sena ta' hazen ma jaghmlux siegha tajba.

Sena hi jum jekk il-hajja tkompli.

Ahjar tmut ghaxar snin qabel milli tghaddihom fil-mizerja.

Min joqghod ihammem fuq is-sena l-imghoddija, ma jistax ikollu sena tajba.

Mhux is-snin jaghmlu l-età imma l-inkwiet.

Kollox ghad ikun l-istess mitt sena ohra mil-lum.

Tghid xejn hazin fuq is-sena qabel ma tghaddi.

Is-sena ma taghmel xejn hlief tiftah u taghlaq.

Is-snin huma d-deffiena tal-ferh u tan-niket.

Biex tlesti xi haga, mitt sena mhumiex bizzejjed.  Biex teqred, mument hu hafna.

Dak li ma garax f'sena jigri f'mument.

Ix-xhur u s-snin huma xmara ghaddejja.

Ix-xhur u s-snin ma jistennew lil hadd.

Is-snin jafu aktar mill-kotba.

IL-PAPPAGALL

Ghalkemm jien qatt ma mort nahdem

U tul hajti ma zrajt xejn,

Dejjem ghixt hajja ferhana;

Kilt u lbist bla m'ghamilt xejn.

Ghalkemm jien qatt ma mort skola,

Qatt tul hajti ma ftaht ktieb,

Naf insaffar u nitkellem;

Ghalhekk ghandi hafna hbieb.

Hafna nies jistaghgbu bija,

Jghidu spiss li jien sabih

Ghall-ilwien li ghandi jghiru;

Ta' dawn 'l Alla naghti gieh.

Kemm niddiehak u niccaccra

Meta nisma' tant tgergir!

Hadd ma jaf li 'kk titlob 'l Alla

Tkun sinjur anke 'ekk tkun fqir.

Kemm nistaghgeb meta nara

Nies tant bravi mitlufin

Wara l-frugha ta' did-dinja;

Jizfnu, jdoqqu, 'mma mdejqin.

"Hobbu 'l Alla," jien nghidilkom;

"Ahsbu fiH u dlonk taraw

Kemm ferh jixghel gewwa qalbkom

Jekk fi Kristu tittamaw."

Dr Joe DeBono