| + L-Iben t'Alla sar Bniedem
SETTEMBRU 2001 - Nru 421 Amerikana mdahhla fiz-zmien marret tghix New York. Qalulha li l-hajja f’din il-belt, specjalment fl-inhawi tal-Bronx, tista’ tkun perikoluza ghax facli jahbat ghaliha xi hadd l-iktar jekk jintebhu li tkun wehidha. Imlewlha mohhha. U biex tiddefendi lilha nnifisha kienet iggorr dejjem maghha revolver zghir. Darba nzertat hierga minn supermarket. Miexja bil-mod lejn fejn kellha l-karozza pparkjata. U nhasdet ghax fil-karozza tara ragel li ntebhet mill-ewwel li kien qed jipprova jisraqha. Izda ma bezghetx. Halliet ix-xirja fl-art, harget ir-revolver, u bih ippuntat quddiemha, telqet tigri lejn il-karozza. “Ohrog ghax nonxrok!” ghajtet il-mara.
Meta l-bniedem idahhal xi fellus f’mohhu kull azzjoni ta’ siehbu, garu, habibu tiehu dimensjoni li aktarx tkun imbieghda mill-verità. Ghax kif jghid il-qawl: ‘Il-hsieb ragel hazin.’ WAQTIET LI JSIRU MUMENTI DEJJIEMA Jirrakkonta Fr William J Bausch Konna numru sabih ta’ qassisin migbura f’dar ta’ l-irtiri U jum minnhom bdejna nghidu lil xulxin l-istorja ta’ hajjitna U l-istorja li qalilna Fr Ed ghadha s’issa f’qalbi u f’mohhi.
“Niftakarni ta’ ftit snin, hamsa jew sitta, Ommi twassalni f’istitut, tbusni u thallini warajha. Naraha titbieghed u jien nibki ghax irrid immur maghha.
U jien kuljum nistenna li terga’ tigi biex tehodni maghha Izda meta giet ...giet biex tarani Imma ma kellhiex izjed wisa’ ghalija ghax missieri kien miet u hi riedet tmur tahdem U kelli huti ohra ...izghar.
U f’qalbi tbejtet hafna mibeghda ghal dik li warrbitni U ma hallietx rokna f’qalbha ghalija U meta f’xi festa bhall-Ghid u l-Milied kienet izzurni Ma kontx irrid naraha.
Imbaghad harget minn hajti – jien insejtha u hi nsietni.
Kbirt u hrigt mill-kullegg, hdimt ghal xi snin Imbaghad hassejt lehen Alla f’qalbi u dhalt is-Seminarju.
Studjajt u lhaqt Wasal il-jum mistenni li ghal kliemi Il-hobz u l-inbid isir gisem Kristu.
U f’mument regghet dahlet f’hajti ommi. Ma nafx l-ghaliex u l-kif Wara tant snin ridt nerga’ nkellimha. Ridt naghmel hafna homework. Ghadha hajja? Fejn qed tghix? X’telefon ghandha? U huti? Ridt inwaqqa’ l-hajt li d-dehra t’ommi titbieghed mill-istitut u thallini warajha kienet bnietli. Imma fejn hemm ir-rieda, it-triq issir possibli.
Kienet tbieghdet shih minn fejn kont jien. Iddecidejt li ncemplilha. “Ma ...jien Ed ...ibnek ...inhobbok ...u nixtieqek tahfirli Bhalma jien hfirt lilek.” U ghidtilha grajjiet hajti.
U smajtha tolfoq bikja li ma hallithiex titkellem U qaltli: “Kemm ili nistennieha din it-telefonata! Kemm ili nitlob biex nerga’ nisma’ lehnek! Kemm ili nixtieq li nitolbok mahfra! Kont naf li dhalt is-Seminarju. Kont naf li lhaqt Qassis. Kont naf li xi darba l-hajt ta’ bejnietna ghad jaqa’.”
Issa dan il-mument ilu li ghadda Imma ghadu f’qalbi u jibqa’ fiha ghal dejjem…” temm grajjietu Fr Ed.
U rajtu jibki imma mbissem.
Ghandek lil xi hadd li bejnek u bejnu nbena hajt u issa wasal il-mument li b’telefonata twaqqghu? DR CORONATO GRECH M.D. jiktbilna IX-XJENTISTI GHANDHOM TAGHHOM UKOLL
Intant fost id-difetti kbar u zghar ta’ xi xjentisti nsibu dawk li serqu l-ideat u mbaghad ippubblikawhom f’isimhom. Per ezempju, it-Taljan Girolamo Cardano (1501 – 76) kien matematiku eccellenti imma ha l-ideja ta’ kif isolvi ekwazzjonijiet kubici minghand Niccolo Tarataglia (1500 – 57) u wara li wieghdu li jzomm kollox sigriet, ippubblika kollox f’ismu. U sal-lum ghadha tissejjah ‘ir-regola ta’ Cardano’. Ta’ min jghid li dak iz-zmien skoperti xjentifici spiss kienu jinzammu mohbija u allura ta’ ebda valur generali. Kien iktar tard li ffurmaw socjetajiet xjentifici u kull skoperta kienet tigi ppubblikata ghall-beneficcju ta’ kulhadd. Fix-Xjenza kulhadd ghandu dritt, anzi l-obbligu, li jikkritika pubblikament b’argumenti, b’xhieda u b’logika. Xi tattika ohra turi inqas irgulija u etika. Iz-zoologista Ingliz Richard Owen (1804 – 92) kien kontra hafna t-teorija ta’ l-evoluzzjoni ta’ Charles Darwin (1809 – 82) ghax raha li tnehhi l-ghan ta’ l-ezistenza fl-univers. U kellu d-dritt ma jaqbilx u jgib xhieda kontra, imma flok ma argumenta b’dan il-mod f’gurnali xjentifici serji (u Owen kien zoologista tajjeb hafna) huwa kiteb hafna artikli anonimi, ikkwota lilu nnifsu bhala awtorità u qajjem sentimenti anti-Darwinjani fost l-injuranti, kollha affarijiet li ma jurux irgulija anzi jmorru kontra l-ideal tax-Xjenza. Iktar forsi skuzabbli u ta’ min jifhimha hija li x-xjentisti ma jammettux zball, anzi jwebbsu rashom u jkomplu b’xi teorija li jkunu hargu biha minkejja li tkun ghamlet zmienha. U jekk ikunu f’pozizzjoni nfluwenti jistghu jzommu lura l-progress, per ezempju l-Izvediz Jakob Berzelius (1779 – 1848) hadem teorija ta’ struttura organika u ma riedx jaf b’teorija ohra (li llum nafu li hija ahjar) tal-Franciz August Laurent (1807 – 53) u peress li kien meqjus bhala awtorità fil-Kimika, ghaddiet tieghu sa ma miet. Iktar onorabbli kien il-kaz ta’ l-iskoperta tal-Germaniz Friedrich Wohler (1800 – 82) meta ghamel il-kimika urea minn sorsi inorganici (haga li ma kinitx suppost impossibli mill-klassifikazzjoni li kien ghamel Berzelius, fejn kimici organici kellhom suppost jigu biss minn affarijiet hajjin ghax jehtiegu l-hekk imsejha ‘forza vitali’) imma din id-darba quddiem l-esperimenti ammetta l-izball. Figura ohra (sfortunatament) ikkunsidrat awtorità kien l-Iskocciz William Thomson (1824 – 1907) maghruf forsi l-iktar bhala Lord Kelvin, li darba hadem kemm suppost ghandha zmien id-dinja fuq kalkulazzjonijiet termodinamici tax-xemx. U ghalkemm wasal ghal età kbira (madwar mitt miljun sena) però din kienet zghira wisq ghall-geologisti li kienu qed jigbru xhieda ghal età ferm ikbar. Huwa zamm iebes daqs kemm il-geologisti zammew il-punt taghhom. U sakemm ma jidhlux esagerazzjonijiet personali, dan jaghmel gid lix-Xjenza. Is-soluzzjoni finalment kienet li Kelvin, fil-kalkulazzjonijiet tieghu ma setax jikkunsidra s-sors ta’ shana mir-radjuattività ghax dan semplicement kien ghadu ma giex skopert, kif fakkru Ernest Rutherford (1871 – 1937) waqt tahdita li fiha Kelvin kien donnu rieqed. Ferm aghar minn hekk huwa meta jsir tbaghbis fl-esperimenti jew fir-rizultati biex fost l-ohrajn taparsi, issir xi skoperta gdida, tigi kkonfermata xi ideja jew pregudizzju, ghal prestigju, ingann jew anke xi cajta. Per ezempju l-psikologista Ingliz Cyril Burt (1883 – 1971) kien konvint li l-intelligenza tintiret u li nies bojod ta’ klassi gholja (bhalu) kienu naturalment superjuri. Prova ta’ dan gab hafna statistika inkluz dik fuq testijiet ta’ IQ u hafna (bojod li jriduha ta’ superjuri) mill-ewwel accettaw dak li xtaqu jisimghu b’Burt jispicca onorat. Imma wara mewtu nstab li kien baghbas ma’ l-istatistika barra li r-rizultati tieghu ma gewx ikkonfermati indipendentament. (Dr Grech itemm dan l-artiklu fil-harga ta’ Ottubru)
FORSI JINTERESSAWK
Il-play ta’ Agatha Christie ‘The Mousetrap’ ilha kwazi hamsin sena tigi mtella’ jum wara jum f’Londra. Hamsin sena ...eluf ta’ serati u dejjem sala mimlija. Izda meta nkitbet il-play anqas saret Londra. Giet imtella’ fuq palk fil-belt ta’ Nottingham u kien hemm dubju dwar it-tieni xena ghax kienu jahsbu li hi twila wisq. Inqala’ ftit ta’ l-inkwiet ghax kien hemm min ried inaqqasha izda Christie kienet determinata li hadd ma jmissilha xejn minn kitbietha. Fl-ahhar xi hadd mill-atturi qal: “U ejja hbieb! Sa xahar iehor inkunu ilna li nsejnieha l-Mousetrap! Ma nghidx li naghmluha erba’ darbiet!” Ikun li trid int
Ma damx wisq. Marad u ftit wara miet. Shabu kollha ftahru li huma kienu qalulu u ddispjacihom ghalih li hela hajtu. Hasbu li anke hu kien iddispjacih li ma kienx sema’ minnhom imma fil-fatt, fid-djarju tieghu sabu l-kliem: “Mulej, Hajti tajthielek bla riserva. Il-holma li hollomtni ghixtha bla ma rtirajt F’qalbi ngorr hafna ferh u ebda dispjacir.”
Bejn kopja u r-realtà John Singer Sargent kien portrait painter imsemmi hafna. Darba waqt ikla wahda mill-mistednin qaltlu: “Rajt portrait tieghek u tant kien bhalek li bistu.” “Imma hu biesek lura?” “Le!” “Mela ma kienx bhali ghal kollox.” Bejn ghanqbuta u hajt
Felic harab imma l-ghedewwa saru jafu u telqu bilgri warajh biex jahkmuh qabel jizgiccalhom. Felic intebah u pprova jinheba f’ghar imma l-ghedewwa kienu jafu bl-gherien u kien qed jidhlu f’kull wiehed biex zgur ma jaharbilhomx. Imma l-predikatur ma kellux ghazla ghax fil-berah tal-kampanja kienu jarawh izjed. Izda ftit wara li dahal fil-ghar brimba bdiet tinseg ghanqbuta u f’kemm ili nghidlek holqot xibka mal-bieb. Meta l-ghedewwa waslu qrib l-ghar xi hadd qal: “Hawn mhux zgur ghax kieku x’hin kien diehel kien iqatta din l-ghanqbuta!” U komplew sejrin ifittxu waqt li Felic seta’ jistenna l-mument opportun biex jahrab. Meta kien hieles mill-periklu qal sentenza li ghadha tissemma: “Meta l-Mulej ikun mieghek, ghanqbuta tharsek daqs hajt Meta l-Mulej ma jkunx mieghek hajt iharsek daqs ghanqbuta.” Ahjar fil-maltemp mal-Mulej milli wahdi f’bahar zejt. AMULETI - jew dak li l-bniedem holom li seta’ jehilsu mill-hazen QROLL AHMAR Fil-Mitologija Griega nsibu li meta Perseus qata’ ras it-terribli Medusa, demmha waqa’ fil-bahar fejn kiber fi qroll ahmar sabih. Sal-gurnata tal-lum sajjieda Taljani ma johorgux bid-dghajjes taghhom jekk fuqhom ma jkollhomx xi bicca qroll ahmar. Jinghad li tbieghed l-ghajn, biza’ tal-lejl, thares mis-sajjetti, mill-maltemp u n-nawfragji, taghmel l-ghelieqi fertili, thares wicc ir-raba’ minn mard u nsetti bosta poteri ohra ta’ gid. Kien jinghad ukoll li tghin lill-ommijiet ikollhom hlas facli. It-trab tal-qroll kellu wkoll dawn il-kwalitajiet. Uzanzi antiki difficli jmutu. Dak li ra misterjuz sar ossessjoni. Fil-Qedem hadd ma kien jaf x’inhu l-qroll, mnejn jigi jew kif jikber. U ghalhekk inghata kwalitajiet magici. Haseb li dak li ma setax jifhem kellu qawwiet li anqas kellu risposta ghalihom. Tant gara hekk li reha r-riedni ta’ destinu f’idejhom. U ghalhekk ma ghamilx pass bla ma kellu lilhom iharsuh. Jahasra! Rabat il-helsien tieghu ma’ daqsxejn ta’ qroll tal-bahar. Ma ndunax li dak li jigri l-ebda sustanza, l-ebda oggett ma jista’ jharsu. Hu Alla li ghandu f’idejh il-futur taghna. L-ebda oggett mahluq ma jista’ jiehu postu. Inkunu boloh meta nhallu dawn il-hmerijiet imexxuna. FIDI CCAQLAQ MUNTANJI Kellhom kappillan habrieki. Mohhu kif ser jiehu hsieb il-gid spiritwali tal-komunità tieghu. Hasra li l-knisja tieghu ma kinitx ikbar minn kappella. Izda wara snin ta’ hidma sfiqa nqala’ benefattur li hallielu bicca art biex fuqha jibni knisja. L-art kienet imdaqqsa u ddecidew li mal-knisja jhallu bicca ghall-parking. Illum kulhadd bil-karozza u ssib lil min jiddarras ghaliex ikollu jipparkja l-karozza ’l boghod mill-knisja. L-attivitajiet ta’ fund raising bdew jizdiedu u l-finanzi ma naqsux. Il-bini kien tiela’ gmielu. Izda meta l-gurnata tal-ftuh tal-knisja kienet qed toqrob faqqghet sajjetta li hadd ma kien jistenna.
Li kieku kellu jaghmel terremot zgur li ma kienx igib daqshekk inkwiet. Wara tant xoghol, stinkar u hidma issa ser izommuhom milli jifthu!! X’uhud iddecidew li jisimghu il-quddies fil-knejjes tal-qrib. Izda lill-kappillan thassruh. Kellu fidi li ccaqlaq il-muntanji. U muntanja kellu bzonn icaqlaq jekk ried ikabbar il-parking! Mal-genb tal-knisja kien hemm genb ta’ muntanja. Fil-fatt inqatghet bicca minnha biex setghu jtawlu, kemm riedu, il-korsija tal-knisja. Izda qatt ma kienu semghu b’kaz fejn il-muntanji ccaqilqu. Imma dak li ried jaghmel il-kappillan …litteralment! Kien hemm bzonn li l-muntanja ticcaqlaq biex taghmel wisa’ ghall-parking u ma tibqax ittellifhom milli jifthu l-knisja fiz-zmien miftiehem. Bosta dahku bih u qalu li wara tant xoghol u stinkar kien ghejja u mohhu beda jehfief. Izda hu kien determinat. Ried jibda novena ta’ Adorazzjoni biex il-Mulej jaghmel maghhom miraklu. Izda meta beda, ma dehrux aktar minn zewg tuzzani parruccani. Huma biss dehru li kellhom il-fidi fih. L-ohrajn ma ridux jaqghu ghac-cajt u jitolbu ghal xejn. Izda n-nukleju zghir baqa’ mieghu. Jitolbu u jippruvaw igibu lil min jitlob maghhom. Mat-tielet jum filghodu tahbita tajritu ’l barra mis-sodda. Xi hadd donnu ried jaqlaghlu l-bieb ta’ barra. Libes bil-ghagla u nizel anqas jaf kif. Sab kuntrattur li donnu kien mghaggel ghax-xoghol. Mhux soltu nies bhal dawn isibhom wara biebek ghodu ghodu jekk ma tkunx krejthom ghal xi xoghol. “Irrid inkellmek Dun!” qallu bil-hatfa ta’ min ghandu hafna x’jaghmel …jew li ghandu piz fuq il-kuxjenza u jixtieq inehhih. Il-kappillan haseb li ried iqerr u stiednu jidhol. Izda hu ma riedx. Fuq l-ghatba setghu jghidu kollox. “Qed nirranga park izda nfetah daghbien kbir. Ix-xoghol kellu jieqaf. Hemm bzonn li nimla dak il-vojt. U ftakart fil-knisja tieghek. Xi tghid kieku naqta’ bicca mill-muntanja li ghandek tmiss mal-knisja? Ara dan ser naghmlu bi hlas u fejn naqta’ nghattihulek bit-tarmak bhall-bqija tal-parking. Ibqa’ cert li m’iniex ser inhallilek trabijiet u gebel warajja.” Il-kappillan baqa’ b’halqu miftuh. Beda joqros lilu nnifsu biex jaccerta ruhu li mhux qed johlom. “Ma tafx! Meta ser tibdew?” “Kont ser nghidlek ghal dalghodu!” “Bil-qalb kollha. Tistghu tibdew issa stess!” U dakinhar ghall-Adorazzjoni kien hemm aktar minn zewg tuzzani parruccani. U l-knisja nfethet fil-gurnata miftehma. |
Ir-ragel twerwer. Hareg
mill-karozza u telaq jigri. Il-mara ferhana b’ghemilha marret tefghet il-basket
tax-xirja, dahlet ir-revolver f’butha, intasbet fil-karozza, harget
ic-cavetta izda din ma setghetx tidhol f’postha. Tipprova ddeffisha ghal xejn.
Imbaghad hadet il-qatgha ta’ hajjitha. Din ma kinitx il-karozza taghha!!
Bhal taghha fil-kulur u l-ghamla. Imma ma kinitx taghha. Taghha lemhitha
ftit ’il boghod.
Bhala entrapriza
biex insiru nafu kif tahdem in-natura u bhala metodu kif nakkwistaw
taghrif, ix-Xjenza hija l-ahjar, anzi l-uniku metodu li fil-kundizzjoni
umana li ninsabu fiha ghandna ghad-dispozizzjoni taghna. Fl-istorja umana
l-metodu xjentifiku huwa ghodda pjuttost ricenti, fil-fatt ilu biss madwar
400 sena u li jfisser li ghall-maggoranza ta’ l-istorja umana l-mentalità
kienet dik (u sal-lum ghadha fost dawk xjentifikament illitterati) bhala
dik magika, irrazzjonali u illogika. Il-metodu xjentifiku huwa tajjeb
ghax jitlob xhieda stretta, jrid konfermazzjoni shiha, ma joqghodx fuq
awtorità jew domma, miftuh ghal idejat u skoperti godda, u lest li jigi
mtejjeb u kkoregut, dejjem fuq xhieda soda. Madanakollu x-xjentisti li
jaghmlu r-ricerka u l-iskoperti huma ovvjament umani bl-ispektrum kollu ta’
l-azzjonijiet umani sew sbieh u sew koroh. U huwa precizament minhabba
f’hekk li x-Xjenza trid timxi bil-mod, hija kawta, u trid tant verifiki,
proprju biex tilqa’ ghal dawn it-tendenzi umani.
Profeti foloz
William Borden kien student fl-Università ta’
Yale fl-Amerika. Meta ggradwa xtaq li jmur ghal xi snin missjunarju fic-Cina.
Shabu hassrulu ghax l-ambjent kien difficli ghal min mhux b’sahhtu hafna.
Izda William kien determinat u mar iwettaq holmietu.
Felic ta' Nola kien qed iwassal messagg
nisrani imma xi nies hassewhom migdumin u halfu li jeqirduh.
L-ispettur tal-Awtorità ta’ l-Ippjanar
infurmahom, permezz ta’ ittra, li l-knisja ma setghetx tinfetah fiz-zmien
miftiehem ghaliex il-parking kien zghir meta mqabbel mal-kobor
tal-knisja. L-awtoritajiet ma kinux jippermettu li meta ssir quddiesa t-toroq
tal-madwar kienu se jigu fgati bil-karozzi. Min bena l-knisja kien messu
haseb ghall-parking dicenti! Qabel jitkabbar il-parking
il-knisja ma setghetx tintuza.